Zapis na sąd polubowny – jak napisać skuteczną klauzulę arbitrażową?

Co dokładnie poddajemy arbitrażowi?

Klauzula powinna identyfikować spory wynikające z konkretnej umowy albo określonego stosunku prawnego. W praktyce często obejmuje spory dotyczące zawarcia, wykonania, rozwiązania lub ważności umowy. Art. 1161 § 2 chroni równość stron, więc postanowienia przyznające tylko jednej stronie wybór między arbitrażem a sądem państwowym mogą być bezskuteczne.

Forma

Art. 1162 KPC wymaga formy pisemnej, ale dopuszcza również zapis zawarty w wymienionych pismach lub oświadczeniach złożonych środkami porozumiewania się na odległość, jeżeli możliwe jest utrwalenie ich treści. Możliwe jest także skuteczne odesłanie do dokumentu zawierającego klauzulę, jeśli spełnione są przesłanki ustawowe.

Co warto ustalić dodatkowo?

W poważnym kontrakcie warto świadomie określić instytucję arbitrażową lub model ad hoc, liczbę arbitrów, miejsce arbitrażu, język postępowania i prawo właściwe dla umowy. Jeżeli wskazano stały sąd polubowny, co do zasady wiąże regulamin tego sądu obowiązujący w dacie wniesienia pozwu, o ile strony nie postanowiły inaczej.

Co gdy ktoś mimo zapisu idzie do sądu państwowego?

Art. 1165 KPC przewiduje odrzucenie pozwu lub wniosku dotyczącego sporu objętego zapisem, jeżeli pozwany lub uczestnik podniesie zarzut przed wdaniem się w spór co do istoty. Wyjątki dotyczą m.in. zapisu nieważnego, bezskutecznego, niewykonalnego lub takiego, który utracił moc. Art. 1166 zachowuje możliwość zabezpieczenia roszczenia przez sąd państwowy.

Najgroźniejsze są klauzule „prawie poprawne”

Klauzula arbitrażowa może wyglądać profesjonalnie, a mimo to pozostawiać spór o to, który sąd polubowny jest właściwy, ilu ma być arbitrów albo według jakiego regulaminu ma być prowadzone postępowanie. Ryzyko rośnie przy kopiowaniu postanowienia z innej umowy lub mieszaniu nazw instytucji. Dobra klauzula powinna być możliwa do wykonania bez dodatkowego negocjowania podstawowych elementów dopiero po powstaniu konfliktu.

Siedziba arbitrażu ma skutki prawne

Miejsce arbitrażu nie jest tylko adresem sali rozpraw. Wiąże postępowanie z określonym porządkiem prawnym arbitrażowym i może wpływać na zakres kontroli sądowej oraz procedurę uchylenia wyroku. Strony mogą prowadzić posiedzenia fizycznie lub zdalnie gdzie indziej, ale powinny świadomie wybrać prawną siedzibę arbitrażu. W kontrakcie międzynarodowym warto oddzielić ją od prawa właściwego dla samej umowy.

Klauzula powinna obejmować odpowiedni zakres sporów

Jeżeli strony chcą, aby arbitraż obejmował również spory o nieważność, rozwiązanie, wykonanie lub rozliczenie umowy, najlepiej wyrazić to wprost. Przy grupie powiązanych kontraktów trzeba sprawdzić spójność wszystkich klauzul. Różne postanowienia arbitrażowe w umowie głównej, gwarancji, umowie wspólników i kontrakcie wykonawczym mogą prowadzić do równoległych postępowań i sporów kompetencyjnych.

Zabezpieczenie roszczenia pozostaje istotne

Wybór arbitrażu nie powinien oznaczać rezygnacji z planu zabezpieczenia. KPC pozwala korzystać z ochrony sądu państwowego w zakresie przewidzianym przepisami, nawet gdy spór główny ma trafić do arbitrażu. Przy umowach dotyczących aktywów, udziałów, zakazu konkurencji czy poufności warto przed podpisaniem zastanowić się, jaki środek zabezpieczający może być potrzebny i gdzie znajdują się składniki majątku drugiej strony.

Wyrok arbitrażowy trzeba jeszcze skutecznie wykonać

Przed wyborem arbitrażu należy uwzględnić państwo, w którym prawdopodobnie będzie prowadzona egzekucja. W sporach międzynarodowych znaczenie ma system uznawania i wykonywania wyroków arbitrażowych, w tym Konwencja nowojorska. Klauzula powinna być projektowana z myślą nie tylko o przebiegu postępowania, lecz także o końcowej wykonalności rozstrzygnięcia.

Arbitraż instytucjonalny i ad hoc wymagają innego poziomu szczegółowości

Jeżeli strony wskazują stały sąd arbitrażowy, jego regulamin zwykle uzupełnia wiele kwestii proceduralnych. Przy arbitrażu ad hoc więcej elementów trzeba zaprojektować samodzielnie: sposób powoływania arbitrów, terminy, zasady zastępowania arbitra i administrację postępowania. Klauzula powinna odpowiadać wartości i złożoności kontraktu. Rozbudowany trzyosobowy skład może być uzasadniony w sporze infrastrukturalnym, ale niekoniecznie w typowej umowie o niewielkiej wartości.

Język i liczba arbitrów wpływają na koszt oraz tempo sporu

W kontraktach międzynarodowych warto określić język postępowania i rozważyć, czy dokumentacja źródłowa będzie wymagała tłumaczeń. Liczba arbitrów wpływa na koszt, dostępność terminów i sposób podejmowania decyzji. Dobrze skonstruowana klauzula nie wybiera „najbardziej prestiżowego” modelu automatycznie, lecz taki, który odpowiada skali ryzyka, wartości umowy i prawdopodobnemu charakterowi sporu.

Przeczytaj również

• Ugoda przed mediatorem – kiedy ma moc tytułu wykonawczego?
• Mediacja a przedawnienie roszczenia: kiedy wszczęcie chroni termin

Warto przeczytać także

• Mediacja przed pozwem: jak ją rozpocząć, kto płaci i jak przygotować skuteczną ugodę?