Zatrzymanie telefonu i komputera w postępowaniu karnym – co wolno organom i jak zaskarżyć czynność?
Telefon lub komputer mogą zostać zatrzymane, jeżeli mogą stanowić dowód w sprawie albo podlegać zajęciu. Organ musi jednak działać na podstawie KPK, określić podstawę żądania, sporządzić dokumentację czynności i respektować granice tajemnic prawnie chronionych. Na postanowienie dotyczące zatrzymania rzeczy i przeszukania przysługuje zażalenie na zasadach art. 236 KPK.
Najpierw podstawa prawna, nie „zgoda właściciela”
Art. 217 KPK pozwala żądać wydania rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w celu zabezpieczenia kar majątkowych, środków karnych o charakterze majątkowym, przepadku, środków kompensacyjnych albo roszczeń o naprawienie szkody. Regulacje te stosuje się odpowiednio do danych informatycznych w zakresie przewidzianym przez KPK. Dobrowolne wydanie urządzenia nie oznacza rezygnacji z późniejszej kontroli legalności czynności.
Postanowienie i sytuacje niecierpiące zwłoki
Co do zasady żądanie wydania rzeczy powinno opierać się na postanowieniu sądu lub prokuratora. W wypadku niecierpiącym zwłoki czynność może zostać wykonana na podstawie nakazu kierownika jednostki albo legitymacji służbowej, z następczą kontrolą przewidzianą w ustawie. Osoba, u której dokonano czynności, powinna otrzymać pokwitowanie zatrzymanych przedmiotów.
Urządzenie a jego zawartość to dwa poziomy ingerencji
Zabezpieczenie telefonu nie daje organom nieograniczonego prawa do dowolnego wykorzystywania każdej informacji znajdującej się w urządzeniu. Zakres analizy powinien pozostawać związany z celem postępowania, a przy danych objętych tajemnicą obrończą, adwokacką, radcowską, lekarską lub inną tajemnicą ustawową zastosowanie mają szczególne gwarancje procesowe. Szczególnej ostrożności wymaga materiał obejmujący komunikację z obrońcą.
Jak kwestionować czynność?
Art. 236 KPK przewiduje zażalenie na postanowienia dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i dowodów rzeczowych oraz na inne czynności wskazane w tym przepisie. W praktyce zarzuty powinny dotyczyć konkretnej nieprawidłowości: braku ustawowej przesłanki, nadmiernego zakresu, naruszenia procedury, nieprawidłowego zabezpieczenia danych lub tajemnicy zawodowej. Sam argument, że urządzenie jest potrzebne do pracy, nie przesądza o bezprawności zatrzymania, ale może mieć znaczenie przy żądaniu niezwłocznego zwrotu, wykonania kopii albo ograniczenia ingerencji.
Kiedy rzecz powinna zostać zwrócona?
Jeżeli zatrzymanie stało się zbędne dla postępowania, należy rozważyć wniosek o zwrot. W sprawach cyfrowych istotne jest pytanie, czy po wykonaniu obrazu danych dalsze fizyczne przetrzymywanie urządzenia pozostaje konieczne. Odpowiedź zależy od celu dowodowego, potrzeby badań biegłego, autentyczności nośnika i ryzyka utraty danych.
Praktyka obrony
Obrona powinna zabezpieczyć kopię protokołu, spis urządzeń, numery identyfikacyjne, treść postanowienia i informacje o sposobie zabezpieczenia. Następnie trzeba oddzielić trzy kwestie: legalność samego zatrzymania, dopuszczalny zakres analizy danych oraz dalszą potrzebę przechowywania sprzętu. To pozwala sformułować precyzyjne żądanie zamiast ogólnego sprzeciwu wobec czynności.
- ustal dokładny stan faktyczny i chronologię;
- sprawdź aktualne brzmienie właściwych przepisów;
- zabezpiecz dokumenty i dowody;
- ustal właściwy organ, tryb i terminy;
- oceń wyjątki oraz ryzyka proceduralne;
- przygotuj działanie podstawowe i wariant awaryjny;