Przeszukanie telefonu i danych cyfrowych w postępowaniu karnym

Trzy odrębne pytania: urządzenie, dane i zakres

W praktyce trzeba oddzielić samo fizyczne zatrzymanie telefonu od uzyskania dostępu do jego zawartości oraz od dalszej analizy zabezpieczonych danych. To, że organ ma podstawę do zatrzymania urządzenia jako potencjalnego dowodu, nie zwalnia z obowiązku badania celu, zakresu i proporcjonalności czynności dotyczących jego zawartości.

Znaczenie ma również to, czy dane znajdują się lokalnie w urządzeniu, na nośniku będącym w dyspozycji użytkownika czy w zewnętrznym systemie. Art. 236a obejmuje dane informatyczne i systemy, ale każda czynność musi mieć oparcie w właściwym reżimie procesowym.

Czego szuka organ?

Celem przeszukania i zatrzymania rzeczy jest odnalezienie przedmiotów lub danych mających znaczenie dla postępowania. W sprawach gospodarczych może chodzić o dokumenty i korespondencję, w sprawach narkotykowych o kontakty i historię komunikacji, w cyberprzestępczości o logi, konfiguracje i ślady dostępu, a w sprawach finansowych o aplikacje, rachunki i potwierdzenia operacji.

Z punktu widzenia obrony ważne jest, aby później odróżnić samo ujawnienie danych od ich interpretacji. Wiadomość, zdjęcie czy wpis w aplikacji musi być osadzony w czasie, przypisany do konkretnego użytkownika i oceniony w pełnym kontekście.

Na co zwrócić uwagę przy samej czynności?

Warto odnotować podstawę czynności, urządzenia i konta objęte działaniem organu, sposób zabezpieczenia nośnika, wykonanie kopii oraz zgłoszone zastrzeżenia. Jeżeli na urządzeniu znajdują się informacje objęte tajemnicą zawodową lub dane osób trzecich, należy wskazać to od razu i dopilnować, aby zostało odpowiednio udokumentowane.

Zażalenie na przeszukanie i zatrzymanie

Art. 236 § 1 k.p.k. przewiduje zażalenie na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i dowodów rzeczowych oraz na inne czynności osobom, których prawa zostały naruszone. W postępowaniu przygotowawczym zażalenie rozpoznaje sąd rejonowy w okręgu, w którym prowadzone jest postępowanie.

Skuteczne zażalenie nie powinno ograniczać się do stwierdzenia, że czynność była uciążliwa. Trzeba wskazać konkretny problem: brak podstawy, nadmierny zakres, nieproporcjonalność, naruszenie tajemnicy, niewłaściwe zabezpieczenie danych albo brak dalszej potrzeby zatrzymywania rzeczy.

Telefon adwokata, lekarza albo innej osoby związanej tajemnicą

Jeżeli urządzenie może zawierać materiał objęty tajemnicą zawodową lub obrończą, kwestia sposobu zabezpieczenia i dalszego wykorzystania danych nabiera szczególnego znaczenia. Nie należy traktować całej zawartości urządzenia jako jednorodnego zbioru dowodowego. Konieczna jest analiza właściwych przepisów o ochronie tajemnic i procedurze postępowania z takimi materiałami.

Telefon jest nośnikiem wielu odrębnych kategorii informacji

Współczesny smartfon może zawierać korespondencję, zdjęcia, lokalizację, dokumenty, dane bankowe, historię przeglądania, komunikatory oraz dostęp do chmury. Dlatego analiza legalności ingerencji powinna uwzględniać nie tylko samo fizyczne zabezpieczenie urządzenia, lecz także zakres danych, które organ zamierza przeglądać lub kopiować. Znaczenie ma związek poszukiwanych informacji z celem postępowania oraz sposób ograniczenia dostępu do danych całkowicie niezwiązanych ze sprawą.

Zabezpieczenie urządzenia i analiza jego zawartości to dwa etapy

Fakt, że organ legalnie wszedł w posiadanie telefonu, nie powinien być utożsamiany z nieograniczonym prawem do każdej informacji dostępnej z urządzenia. W praktyce trzeba odtworzyć podstawę zatrzymania rzeczy, zakres postanowienia lub żądania, sposób wykonania kopii oraz późniejsze czynności analityczne. Przy danych zdalnych i kontach chmurowych mogą pojawiać się dodatkowe pytania o źródło dostępu i zakres upoważnienia.

Integralność kopii cyfrowej ma znaczenie dowodowe

Przy ekspertyzie cyfrowej kluczowe jest zachowanie możliwości wykazania, że analizowany materiał odpowiada temu, co znajdowało się na urządzeniu w chwili zabezpieczenia. Znaczenie mają procedury kopiowania, sumy kontrolne, dokumentowanie użytego narzędzia i ciągłość przechowywania. Obrona powinna pytać nie tylko „co znaleziono”, ale również „jak to pozyskano” i czy proces pozostawia możliwość niezależnej weryfikacji.

Kontekst wiadomości bywa ważniejszy niż pojedynczy zrzut

Wyjęta z rozmowy wiadomość może mieć zupełnie inne znaczenie po zestawieniu z wcześniejszą i późniejszą korespondencją. W sprawach opartych na komunikatorach warto zabezpieczać pełne wątki, daty, metadane, informacje o uczestnikach oraz ewentualne załączniki. Ocenie powinien podlegać cały materiał, a nie tylko fragment wybrany do uzasadnienia tezy oskarżenia.

Tajemnice zawodowe i dane osób trzecich wymagają szczególnej ostrożności

Telefon może zawierać korespondencję objętą tajemnicą zawodową, dane zdrowotne, informacje klientów albo prywatne treści osób niepowiązanych ze sprawą. W takich przypadkach mogą mieć zastosowanie dodatkowe mechanizmy ochronne. Obrona lub pełnomocnik powinien możliwie wcześnie zidentyfikować chronione kategorie danych i zareagować proceduralnie, zamiast oczekiwać, że problem zostanie automatycznie wychwycony podczas masowej analizy urządzenia.

Powiązane analizy dowodowe

Zobacz również wniosek dowodowy w procesie karnym, kontrolę opinii biegłego, przeszukanie telefonu i danych cyfrowych oraz autentyczność materiału i deepfake. Pełny zakres praktyki: obrona karna.