Akt agresji a zbrodnia agresji w Statucie Rzymskim – kto może odpowiadać przed MTK?

Akt agresji i zbrodnia agresji to nie to samo

Art. 8 bis Statutu Rzymskiego rozróżnia dwa pojęcia. „Akt agresji” opisuje użycie siły zbrojnej przez państwo przeciwko suwerenności, integralności terytorialnej lub niezależności politycznej innego państwa albo w inny sposób niezgodny z Kartą Narodów Zjednoczonych. „Zbrodnia agresji” opisuje odpowiedzialność osoby fizycznej za planowanie, przygotowanie, zainicjowanie lub wykonanie takiego aktu przy spełnieniu dodatkowych przesłanek.

To zbrodnia przywódcza

Odpowiedzialność za agresję ma charakter szczególny. Sprawcą może być osoba znajdująca się w pozycji umożliwiającej faktyczne sprawowanie kontroli nad politycznym lub wojskowym działaniem państwa albo kierowanie takim działaniem. Nie jest to więc przestępstwo, za które odpowiada automatycznie każdy żołnierz uczestniczący w operacji.

Ten „leadership clause” koncentruje odpowiedzialność na najwyższym szczeblu decyzyjnym. Kluczowe jest realne, a nie tylko formalne stanowisko sprawcy.

Jakie działania mogą stanowić akt agresji?

Art. 8 bis ust. 2 obejmuje między innymi inwazję lub atak sił zbrojnych na terytorium innego państwa, okupację wojskową wynikającą z takiej inwazji, aneksję przy użyciu siły, bombardowanie, blokadę portów lub wybrzeży, atak na siły zbrojne innego państwa, użycie sił stacjonujących na terytorium innego państwa z naruszeniem warunków porozumienia, udostępnienie własnego terytorium do dokonania agresji przez państwo trzecie oraz wysłanie uzbrojonych grup lub oddziałów nieregularnych spełniających wymagany poziom intensywności.

Katalog nawiązuje do definicji agresji przyjętej w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 3314.

Nie każde bezprawne użycie siły jest zbrodnią agresji

Dla odpowiedzialności karnej art. 8 bis wymaga, aby akt agresji przez swój charakter, wagę i skalę stanowił oczywiste naruszenie Karty Narodów Zjednoczonych. Kryteria te ocenia się łącznie. To próg wyższy niż samo stwierdzenie, że użycie siły było niezgodne z prawem międzynarodowym.

Element „manifest violation” ma oddzielić najpoważniejsze przypadki od sytuacji granicznych lub prawnie spornych. Elements of Crimes wskazują, że „manifest” jest kwalifikacją obiektywną; nie trzeba wykazywać, że sprawca dokonał poprawnej oceny prawnej zachowania państwa.

Co musi wiedzieć sprawca?

Sprawca musi znać faktyczne okoliczności powodujące, że użycie siły jest niezgodne z Kartą ONZ oraz faktyczne okoliczności tworzące oczywisty charakter naruszenia. Nie ma natomiast wymogu udowodnienia, że osobiście sformułował prawną kwalifikację „agresji” lub „oczywistego naruszenia”.

Jurysdykcja MTK nad agresją jest szczególna

Poprawki z Kampali przyjęto w 2010 r., a jurysdykcja MTK nad zbrodnią agresji została aktywowana od 17 lipca 2018 r. Reżim jurysdykcyjny jest jednak bardziej złożony i węższy niż w przypadku ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości i zbrodni wojennych.

Art. 15 bis reguluje wykonywanie jurysdykcji w przypadku skierowania sytuacji przez państwo-stronę oraz działania Prokuratora z własnej inicjatywy. Zawiera szczególne ograniczenia dotyczące państw niebędących stronami Statutu oraz państw-stron w kontekście przyjęcia poprawek i deklaracji. Odrębny art. 15 ter dotyczy sytuacji skierowanych przez Radę Bezpieczeństwa ONZ.

Polska a poprawki z Kampali

Polska ratyfikowała poprawki dotyczące zbrodni agresji 25 września 2014 r.; zgodnie z danymi depozytariusza stały się one skuteczne wobec Polski 25 września 2015 r. Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji związanej z Polską jurysdykcja MTK powstaje automatycznie. Każdorazowo trzeba przeanalizować podstawę jurysdykcji oraz tryb jej uruchomienia.

Agresja a zbrodnie wojenne

Zbrodnia agresji dotyczy decyzji o użyciu siły przez państwo i odpowiedzialności kierownictwa. Zbrodnie wojenne dotyczą sposobu prowadzenia konfliktu i ochrony osób oraz dóbr w czasie działań zbrojnych. Ten sam konflikt może prowadzić równolegle do odpowiedzialności za agresję i za zbrodnie wojenne, ale znamiona obu kategorii są inne.