Zbrodnia przeciwko ludzkości w Statucie Rzymskim – kiedy czyn staje się zbrodnią międzynarodową?

Nie każdy ciężki czyn jest zbrodnią przeciwko ludzkości

Art. 7 ust. 1 Statutu Rzymskiego wymienia konkretne czyny, które mogą stanowić zbrodnie przeciwko ludzkości: zabójstwo, eksterminację, niewolnictwo, deportację lub przymusowe przemieszczanie ludności, bezprawne pozbawienie wolności, tortury, określone formy przemocy seksualnej, prześladowanie, wymuszone zaginięcia, apartheid oraz inne nieludzkie czyny o podobnym charakterze powodujące wielkie cierpienie albo poważny uszczerbek na zdrowiu.

Samo popełnienie jednego z tych czynów nie wystarcza. Konieczne jest wykazanie elementu kontekstowego: czyn musi zostać popełniony jako część rozległego albo systematycznego ataku skierowanego przeciwko ludności cywilnej, ze świadomością istnienia takiego ataku.

„Rozległy lub systematyczny” – alternatywa, nie kumulacja

Statut posługuje się spójnikiem „lub”. Oznacza to, że atak nie musi być jednocześnie rozległy i systematyczny. Rozległość odnosi się przede wszystkim do skali, liczby pokrzywdzonych, zasięgu geograficznego i skutków. Systematyczność dotyczy zorganizowanego charakteru działań, ich powtarzalności, wzorca i małego prawdopodobieństwa, że są przypadkowym zbiorem incydentów.

W orzecznictwie MTK podkreśla się, że ocena dotyczy całego ataku, a nie każdego pojedynczego czynu z osobna. Pojedyncze zabójstwo lub akt tortur może zatem stanowić zbrodnię przeciwko ludzkości, jeżeli jest świadomie popełniony jako element szerszej kampanii spełniającej warunki art. 7.

Co oznacza „atak skierowany przeciwko ludności cywilnej”?

Art. 7 ust. 2 lit. a definiuje taki atak jako sposób działania obejmujący wielokrotne popełnianie czynów wskazanych w ust. 1 przeciwko ludności cywilnej, zgodnie z polityką państwa lub organizacji albo w celu realizacji takiej polityki. Nie chodzi więc wyłącznie o atak militarny w znaczeniu prawa konfliktów zbrojnych.

Ludność cywilna musi być podstawowym, a nie jedynie przypadkowym obiektem ataku. Obecność pewnej liczby osób niebędących cywilami nie pozbawia całej populacji jej cywilnego charakteru, jeśli jest ona w przeważającej mierze cywilna.

Czy musi trwać wojna?

Nie. Zbrodnie przeciwko ludzkości w rozumieniu Statutu Rzymskiego nie wymagają istnienia międzynarodowego ani niemiędzynarodowego konfliktu zbrojnego. To jedna z najważniejszych różnic wobec zbrodni wojennych. Kampania represji prowadzona w czasie pokoju może spełniać art. 7, jeżeli zachodzą wszystkie jego elementy.

Wiedza sprawcy o ataku

Sprawca musi wiedzieć, że jego czyn jest częścią rozległego lub systematycznego ataku przeciwko ludności cywilnej. Nie oznacza to konieczności znajomości całej struktury organizacyjnej czy każdego elementu planu. Konieczne jest jednak wykazanie świadomości kontekstu, w którym popełniany jest czyn.

Jak odróżnić zbrodnię przeciwko ludzkości od ludobójstwa?

Ludobójstwo wymaga szczególnego zamiaru zniszczenia w całości lub części chronionej grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej. Art. 7 takiego zamiaru nie wymaga. W zamian wymaga kontekstu rozległego lub systematycznego ataku przeciwko ludności cywilnej. Ten sam stan faktyczny może w wyjątkowych sytuacjach prowadzić do kumulatywnej kwalifikacji, jeśli spełnione są odrębne znamiona obu zbrodni.

Znaczenie dla odpowiedzialności indywidualnej

Statut Rzymski opiera się na odpowiedzialności konkretnych osób fizycznych, a nie abstrakcyjnej odpowiedzialności państwa. Odpowiedzialność może dotyczyć bezpośrednich sprawców, współsprawców, osób wydających rozkazy lub w inny sposób przyczyniających się do popełnienia zbrodni, z uwzględnieniem zasad z art. 25 oraz odpowiedzialności dowódców i przełożonych z art. 28.

Jurysdykcja MTK nie wynika automatycznie z samej kwalifikacji

Stwierdzenie, że zachowanie może wypełniać znamiona art. 7, nie przesądza jeszcze, że konkretna sprawa może być rozpoznana przez Międzynarodowy Trybunał Karny. Trzeba odrębnie zbadać podstawy jurysdykcji terytorialnej lub personalnej, ewentualne skierowanie sytuacji przez Radę Bezpieczeństwa ONZ, wymogi dopuszczalności oraz zasadę komplementarności.