Nierealizowanie kontaktów z dzieckiem: kiedy grozi nakazanie zapłaty sumy pieniężnej?

To nie jest klasyczna „kara pieniężna”

W sprawach o wykonywanie kontaktów z dzieckiem Kodeks postępowania cywilnego przewiduje szczególny mechanizm finansowy. Sąd nie wymierza grzywny na rzecz Skarbu Państwa, lecz może najpierw zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązków związanych z kontaktami, a następnie – jeżeli naruszenia trwają – nakazać jej zapłatę na rzecz drugiej osoby. W praktyce najczęściej chodzi o sytuację, w której rodzic, przy którym dziecko stale przebywa, nie wydaje dziecka na kontakt zgodnie z orzeczeniem lub ugodą, ale przepisy działają również w drugą stronę: wobec rodzica uprawnionego do kontaktu, który narusza nałożone na niego obowiązki.

Mechanizm jest dwuetapowy

Pierwszym etapem jest postanowienie o zagrożeniu nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie. Sąd ustala wysokość tej sumy, uwzględniając sytuację majątkową osoby zobowiązanej. Dopiero gdy po takim postanowieniu obowiązki nadal nie są wykonywane albo są wykonywane niewłaściwie, możliwy jest drugi etap: nakazanie zapłaty konkretnej kwoty ustalonej według liczby stwierdzonych naruszeń. Oznacza to, że pojedyncze niewykonanie kontaktu nie prowadzi automatycznie do zasądzenia pieniędzy. Istotne jest, czy istnieje wykonalne orzeczenie albo ugoda, jakie obowiązki z nich wynikają i czy wcześniej doszło do skutecznego zagrożenia zapłatą.

Kogo może dotyczyć zagrożenie zapłatą

Art. 598¹⁵ k.p.c. obejmuje dwie podstawowe konfiguracje. Jeżeli obowiązków nie wykonuje osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, suma pieniężna może zostać określona na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu. Jeżeli natomiast obowiązki narusza osoba uprawniona do kontaktu albo osoba, której kontaktu zakazano, zagrożenie zapłatą może zostać skierowane wobec niej na rzecz osoby sprawującej pieczę. Przedmiotem oceny mogą być nie tylko całkowicie niezrealizowane kontakty, ale także ich niewłaściwa realizacja, jeżeli obowiązki zostały wystarczająco precyzyjnie określone w orzeczeniu lub ugodzie.

Nie każde niezrealizowane spotkanie uzasadnia sankcję

Kluczowe jest ustalenie przyczyny niewykonania kontaktu. Sąd powinien badać konkretny przebieg zdarzeń: czy dziecko zostało przygotowane do kontaktu, czy druga osoba stawiła się w oznaczonym miejscu i czasie, czy wystąpiła choroba, zdarzenie losowe albo inna obiektywna przeszkoda, a także czy zachowanie jednej ze stron rzeczywiście spowodowało brak kontaktu. Sam fakt, że spotkanie się nie odbyło, nie powinien zastępować ustalenia odpowiedzialności za naruszenie obowiązków.

Wola dziecka ma znaczenie – wyrok TK SK 3/20

Szczególnie ważny jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20. Trybunał wyeliminował możliwość stosowania art. 598¹⁶ § 1 w związku z art. 598¹⁵ § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim niewykonanie lub niewłaściwe wykonywanie obowiązków wynika z zachowania dziecka, którego nie wywołała osoba sprawująca nad nim pieczę. Oznacza to, że sąd powinien z urzędu badać, czy odmowa dziecka jest rzeczywiście jego samodzielną wolą, czy też została spowodowana wpływem rodzica albo innym zachowaniem osoby, przy której dziecko przebywa. W praktyce jest to często centralny punkt sporu.

Jak sąd ustala wysokość sumy

Ustawa nie wprowadza jednej stawki ani sztywnego taryfikatora za niewykonany kontakt. Art. 598¹⁵ § 1 nakazuje uwzględnić sytuację majątkową osoby zobowiązanej. Kwota powinna być na tyle odczuwalna, aby motywować do wykonywania obowiązków, ale jednocześnie powinna pozostawać proporcjonalna do okoliczności konkretnej sprawy. Na etapie nakazania zapłaty sąd ustala należną kwotę stosownie do liczby naruszeń, a w wyjątkowych przypadkach może zmienić wcześniej określoną sumę ze względu na zmianę okoliczności.

Jakie dowody mają największe znaczenie

W tych sprawach bardzo ważna jest chronologia. Przydatne są wiadomości między rodzicami, potwierdzenia stawienia się na odbiór dziecka, dokumenty dotyczące choroby lub innych obiektywnych przeszkód, bilety i rachunki za podróż, korespondencja dotycząca proponowanych terminów zastępczych oraz inne materiały pozwalające ustalić, kto i w jaki sposób wykonywał obowiązki. Wniosek powinien opisywać poszczególne naruszenia oddzielnie, z datą, godziną, treścią obowiązku i dowodem jego niewykonania. Ogólne twierdzenie, że „kontakty nie są realizowane”, jest znacznie słabsze niż precyzyjna tabela zdarzeń.

Możliwy jest także zwrot wydatków

Niezależnie od mechanizmu zagrożenia i nakazania zapłaty art. 598¹⁷ k.p.c. pozwala dochodzić zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, jeżeli do niego nie doszło wskutek niewykonania albo niewłaściwego wykonania obowiązków przez drugą stronę. Może to obejmować np. racjonalnie poniesione koszty przejazdu lub inne wydatki bezpośrednio związane z przygotowaniem spotkania. Jest to odrębne roszczenie od sumy pieniężnej za naruszenie obowiązków.

Każdy kolejny etap wymaga wniosku

Postępowanie w sprawach wykonywania kontaktów nie toczy się bez końca z urzędu. Art. 598¹⁸ k.p.c. wymaga wniosku także dla każdego kolejnego postanowienia przewidzianego w tym oddziale. Przed wydaniem postanowienia sąd wysłuchuje uczestników. Do wniosku wszczynającego postępowanie należy dołączyć odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody dotyczącej kontaktów. Jeżeli przez sześć miesięcy od uprawomocnienia ostatniego postanowienia nie wpłynie kolejny wniosek, sąd umarza postępowanie.

Nakaz zapłaty można egzekwować

Prawomocne postanowienie nakazujące zapłatę sumy pieniężnej jest tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania klauzuli wykonalności. Ma więc realny wymiar majątkowy i może prowadzić do egzekucji. Z tego powodu zarówno wniosek o nakazanie zapłaty, jak i obrona przed takim wnioskiem powinny opierać się na precyzyjnym materiale dowodowym, a nie wyłącznie na wzajemnych zarzutach rodziców.

Co powinien zrobić rodzic, gdy kontakty nie są realizowane

Najpierw warto sprawdzić dokładne brzmienie orzeczenia lub ugody: miejsce odbioru, godziny, sposób odwożenia dziecka, zasady kontaktu telefonicznego i ewentualne obowiązki dodatkowe. Następnie należy prowadzić spokojną, rzeczową dokumentację każdego przypadku. Jeżeli problem ma charakter powtarzalny, można rozważyć wniosek z art. 598¹⁵ k.p.c. Jeżeli natomiast realnym problemem jest zmiana sytuacji dziecka albo dotychczasowy model kontaktów przestał odpowiadać jego dobru, właściwym rozwiązaniem może być równoległe wystąpienie o zmianę sposobu kontaktów, a nie wyłącznie sięganie po mechanizm finansowy.