Konwencja haska – dlaczego sprawa o powrót dziecka nie jest sprawą o władzę rodzicielską?

Czym jest bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie?

Art. 3 Konwencji uznaje uprowadzenie lub zatrzymanie za bezprawne, jeżeli narusza ono prawa do opieki przysługujące według prawa państwa, w którym dziecko miało miejsce stałego pobytu bezpośrednio przed zdarzeniem, oraz prawa te były faktycznie wykonywane albo byłyby wykonywane, gdyby nie doszło do uprowadzenia lub zatrzymania.

W praktyce pierwszym sporem bywa więc nie to, „kto ma rację jako rodzic”, lecz gdzie znajdowało się centrum życia dziecka tuż przed zmianą państwa i czy drugi rodzic miał prawnie chroniony udział w decyzjach dotyczących miejsca pobytu.

Dlaczego czas ma tak duże znaczenie?

Art. 12 przewiduje, że jeżeli postępowanie zostanie wszczęte przed upływem roku od bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, właściwy organ powinien zarządzić niezwłoczny powrót dziecka. Także po upływie roku powrót pozostaje zasadą, chyba że zostanie wykazane, że dziecko zadomowiło się już w nowym środowisku.

Nie oznacza to, że po roku „sprawa przepada”. Upływ czasu otwiera jednak dodatkowy obszar dowodowy, dlatego zwłoka może zmienić strukturę postępowania.

Wyjątki z art. 13 – nie są drugim procesem opiekuńczym

Sąd może odmówić powrotu m.in. gdy osoba sprzeciwiająca się powrotowi wykaże, że uprawniony rodzic faktycznie nie wykonywał prawa do pieczy, zgodził się na wyjazd lub później go zaakceptował, albo istnieje poważne ryzyko, że powrót narazi dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawi je w sytuacji nie do zniesienia.

Możliwa jest również odmowa, gdy dziecko sprzeciwia się powrotowi i osiągnęło taki wiek oraz stopień dojrzałości, że jego stanowisko powinno być uwzględnione. Są to wyjątki interpretowane w ramach celu Konwencji – nie blankietowe zaproszenie do porównania warunków życia u obojga rodziców.

Sprawa haska nie ustala, z kim dziecko ma mieszkać na zawsze

Art. 16 przewiduje, że po otrzymaniu informacji o bezprawnym uprowadzeniu lub zatrzymaniu organy państwa, do którego dziecko zostało zabrane, nie powinny rozstrzygać co do istoty prawa do opieki, dopóki nie zostanie rozstrzygnięta kwestia powrotu. Art. 19 dodatkowo przesądza, że samo postanowienie o powrocie nie jest rozstrzygnięciem o pieczy.

To jedna z najważniejszych rzeczy do zrozumienia przez rodziców: sąd może zarządzić powrót do państwa zwykłego pobytu, mimo że późniejsze postępowanie opiekuńcze zakończy się powierzeniem pieczy rodzicowi, który wcześniej dziecko wywiózł.

Czy każde zagrożenie psychiczne blokuje powrót?

Nie. Art. 13 lit. b wymaga poważnego ryzyka szkody fizycznej lub psychicznej albo sytuacji nie do zniesienia. Zwykły stres związany z przeprowadzką, rozłąką z jednym z rodziców czy zmianą szkoły nie może automatycznie niweczyć mechanizmu Konwencji. Jednocześnie rzeczywista przemoc, poważne zagrożenie bezpieczeństwa albo inne wyjątkowe okoliczności wymagają pełnego zbadania.

Postępowanie haskie koncentruje się na miejscu zwykłego pobytu i bezprawności zatrzymania

Kluczowe jest odtworzenie życia dziecka bezpośrednio przed wyjazdem: gdzie mieszkało, chodziło do szkoły lub przedszkola, gdzie miało opiekę medyczną, rodzinę i codzienne aktywności. Samo obywatelstwo albo formalny meldunek nie rozstrzygają miejsca zwykłego pobytu. Równie ważne jest ustalenie, jakie prawa do pieczy wykonywał drugi rodzic i czy wyjazd lub późniejsze zatrzymanie naruszyły te prawa.

Wyjątki od nakazania powrotu wymagają konkretnego materiału

Konwencja przewiduje określone podstawy odmowy powrotu, ale nie powinny być interpretowane jako pełna sprawa o to, który rodzic jest „lepszy”. Jeżeli powoływane jest poważne ryzyko szkody, zgoda drugiego rodzica, późniejsze pogodzenie się z sytuacją albo sprzeciw dojrzałego dziecka, trzeba wykazać fakty odpowiadające właściwej przesłance. Ogólne twierdzenie, że dziecku jest dobrze w nowym kraju, nie zastępuje analizy konwencyjnej.

Dowody muszą być przygotowane pod szybki charakter postępowania

Sprawy haskie są projektowane jako postępowania szybkie. Warto więc od początku zebrać dokumenty dotyczące miejsca pobytu, szkoły, leczenia, zgód rodzicielskich, podróży i komunikacji przed wyjazdem. Jeżeli istotne są okoliczności bezpieczeństwa, materiał powinien być możliwie obiektywny i aktualny. Strategia oparta na obszernym sporze o wszystkie wydarzenia z relacji rodziców może odciągać uwagę od pytań, które sąd rzeczywiście musi rozstrzygnąć.

Przeczytaj również

• Kontakty z dzieckiem po rozstaniu – kiedy sąd może je ograniczyć albo zakazać?
• Opieka naprzemienna a alimenty: kiedy oboje rodzice nadal płacą

Warto przeczytać także

• Wyjazd dziecka za granicę i zmiana miejsca pobytu: kiedy potrzebna jest zgoda drugiego rodzica
• Orzeczenie rodzinne z innego państwa UE: uznanie i wykonanie według Brukseli II ter