Dark patterns i manipulacyjne interfejsy platform — art. 25 DSA

Stan prawny: 17 października 2026 r. Analiza WILIŃSKI LEGAL.

Najważniejsza odpowiedź

Art. 25 DSA zakazuje dostawcom platform internetowych projektowania interfejsów w sposób wprowadzający w błąd, manipulujący użytkownikami albo istotnie ograniczający ich zdolność do swobodnych i świadomych decyzji. Zakaz nie zastępuje przepisów o nieuczciwych praktykach handlowych i RODO, gdy dana praktyka jest nimi objęta.

Interfejs wpływa na rzeczywistą autonomię użytkownika

Projekt przycisków, kolejność wyborów, kontrast elementów i sposób rezygnacji z usługi wpływają na decyzje użytkownika. DSA wychodzi z założenia, że interfejs nie jest neutralny, jeśli strukturalnie nakłania do określonych działań poprzez oszustwo lub manipulację. Art. 25 nie zakazuje zwykłego marketingu ani projektowania użytecznej ścieżki obsługi. Celem jest wyeliminowanie praktyk istotnie ograniczających zdolność odbiorcy do niezależnej, świadomej decyzji.

Zakres podmiotowy art. 25

Przepis dotyczy dostawców platform internetowych w rozumieniu DSA. Nie należy automatycznie uznawać, że każda strona informacyjna albo firmowa wizytówka podlega identycznej kategorii obowiązków. Trzeba zbadać rzeczywistą funkcję usługi pośredniej i jej kwalifikację. Równocześnie inne przepisy, na przykład o ochronie konsumentów lub danych osobowych, mogą mieć zastosowanie do podmiotów nieobjętych art. 25 w tym samym zakresie.

Wizualne wyróżnianie jednego wyboru

Motyw 67 i art. 25 ust. 3 wskazują m.in. na prezentowanie jednego z wyborów w sposób znacznie bardziej eksponowany niż innych. Nie każde wyróżnienie graficzne jest manipulacją. Znaczenie ma całość procesu, rzeczywista możliwość odmowy i skutek dla autonomii odbiorcy. Jeżeli płatna subskrypcja ma wielki przycisk, a rezygnacja jest ukryta w wieloetapowym menu, powstaje ryzyko wprowadzenia użytkownika w błąd lub nieuczciwego kierowania decyzją.

Powtarzalne prośby i utrudnione anulowanie

DSA wymienia także powracające komunikaty nakłaniające do wyboru już wcześniej odrzuconego oraz procedurę rezygnacji znacznie trudniejszą niż zapisanie się do usługi. Warto analizować liczbę kroków, czas i sposób komunikowania skutków. Interfejs może formalnie zawierać przycisk odmowy, lecz praktycznie czynić go trudno dostępnym. Ocena nie polega jednak na liczeniu kliknięć bez kontekstu; ważny jest skutek dla świadomego wyboru użytkownika.

Relacja do RODO i nieuczciwych praktyk handlowych

Art. 25 ust. 2 zastrzega, że zakaz DSA nie ma zastosowania do praktyk objętych dyrektywą 2005/29/WE lub rozporządzeniem RODO. Projektant powinien zatem przeprowadzić kwalifikację prawną konkretnego interfejsu, a nie mechanicznie nakładać na wszystkie elementy jednakowy katalog zakazów. Ekran zgody na pliki cookie może podlegać przede wszystkim reżimowi ochrony danych i komunikacji elektronicznej, natomiast inne techniki manipulacyjne platformy wymagają odrębnej analizy DSA.

Audyt interfejsu krok po kroku

Warto sporządzić mapę ścieżek użytkownika: rejestracji, wyboru płatnej usługi, zmiany ustawień, anulowania i usunięcia konta. Należy ocenić sposób komunikowania kosztów, równowagę opcji oraz liczbę czynności potrzebnych do odmowy. Dobrym materiałem dowodowym są zrzuty ekranowe z datą, nagrania sesji testowych i wyniki badań użyteczności. Sam regulamin nie naprawia manipulacyjnej architektury, jeżeli użytkownik nie otrzymuje realnej możliwości wyboru.

Nie każda optymalizacja konwersji narusza prawo

Platforma może legalnie poprawiać czytelność i oferować dodatkowe funkcje, pod warunkiem że nie zniekształca istotnie samodzielnych decyzji odbiorców. Obowiązki powinny być oceniane proporcjonalnie, z uwzględnieniem celu ekranu i wpływu na konsumenta. Nie ma potrzeby zakazywania każdego działania marketingowego. Ryzyko rośnie, gdy odmowa staje się nieproporcjonalnie trudna, wybór jest wymuszany presją albo istotne informacje ukrywa się w momencie podejmowania decyzji.

Przykład

Platforma pozwala wykupić subskrypcję jednym kliknięciem, ale aby ją anulować, wymaga pięciu ekranów potwierdzeń, każdorazowo sugerujących utratę wartości konta. W zależności od właściwego reżimu może to stanowić wzorzec manipulacyjny. Audyt powinien ustalić dokładną sekwencję i jej wpływ na odbiorców, a także sprawdzić, czy konkretna praktyka jest już objęta przepisami o ochronie konsumenta. Samo formalne istnienie opcji rezygnacji nie kończy analizy.

Mapa danych albo ścieżki użytkownika

Analiza dark patterns dsa art. 25 manipulacyjne interfejsy powinna identyfikować rzeczywisty przepływ informacji, osoby odpowiedzialne za decyzje i dokumenty potwierdzające ich podstawę. Nie wystarcza odwołanie do jednego zdania polityki prywatności lub regulaminu. Warto ustalić, jakie systemy są zaangażowane, w jakich momentach następują istotne operacje i czy użytkownik ma skuteczną możliwość skorzystania z uprawnienia. Dobrze prowadzony rejestr ułatwia zarówno obsługę żądań, jak i niezależny audyt.

Dowody zgodności i rozliczalność

Administrator lub dostawca usługi powinien umieć wykazać, jak zakwalifikował konkretną sytuację oraz dlaczego przyjął określony sposób działania. Dowodami mogą być logi, historia wniosków, testy interfejsu, opisy techniczne, dokumentacja podstaw prawnych i zatwierdzone procedury. W sprawach transgranicznych należy określić podmioty faktycznie podejmujące decyzje. Sama informacja, że system został zaprojektowany przez zewnętrznego wykonawcę, nie wystarcza do wyjaśnienia zgodności z przepisami.

Rzeczywiste prawa osoby i odpowiedź firmy

Należy rozróżnić treść prawa osoby od obowiązków technicznych związanych z jego wykonaniem. Firma powinna przygotować jasną komunikację, weryfikację tożsamości wtedy, gdy jest niezbędna, oraz właściwy sposób obsługi odmów lub ograniczeń wynikających z prawa. Jeżeli wniosek dotyczy także danych osób trzecich, konieczna jest proporcjonalna ochrona ich interesów. Nie powinno się przerzucać na użytkownika nadmiernego ciężaru udowodnienia kwestii, do których pełne dane posiada wyłącznie dostawca.

Rekomendacja compliance

Najlepszym sposobem ograniczenia ryzyka jest zaprojektowanie mechanizmu zgodności już na etapie tworzenia usługi. Potrzebne są przejrzyste reguły, czytelne komunikaty, właściwe uprawnienia systemowe i okresowe testy skuteczności. Warto również sprawdzić, czy proces odpowiada aktualnym wymaganiom ustawowym i technicznym, zamiast opierać się na historycznym wzorze dokumentacji. Przy zgłoszeniu naruszenia należy ustalić fakty, zakres zdarzenia i prawidłową ścieżkę ochrony bez obiecywania z góry określonego rozstrzygnięcia.

Praktyczna checklista

1. Sprawdź zakres podmiotowy i podstawę prawną.
2. Zidentyfikuj operacje, dane lub ścieżkę użytkownika.
3. Zweryfikuj zakres obowiązku oraz wyjątki.
4. Dokumentuj wykonane kroki i terminy.
5. Kontroluj skuteczność i ryzyka dla osób trzecich.

Oficjalne źródła prawne

Art. 25 i motyw 67 rozporządzenia (UE) 2022/2065 (DSA); relacja do dyrektywy 2005/29/WE i RODO. Rozporządzenie unijne — EUR-Lex.

Audyt od początku do końca ścieżki decyzji użytkownika

W badaniu wzorców manipulacyjnych warto dokumentować nie tylko pojedynczy ekran, ale pełną drogę od rejestracji do rezygnacji z usługi. Znaczenie ma liczba kroków, język komunikatów, sposób ukrycia kosztów, częstotliwość ponawianych próśb oraz możliwość dokonania neutralnego wyboru. Audyt powinien objąć urządzenia mobilne i desktopowe, ponieważ jeden wariant interfejsu może być wyraźnie bardziej obciążający. Należy także oddzielić zastosowanie art. 25 DSA od praktyk objętych RODO albo przepisami o nieuczciwych praktykach rynkowych. Takie rozdzielenie zapobiega wadliwej kwalifikacji prawnej i ułatwia zaproponowanie konkretnej korekty projektowej.

Weryfikacja i kontrola wykonania

Właściwa ochrona prawna wymaga potwierdzenia wszystkich relewantnych okoliczności, a nie wyłącznie przywołania odpowiedniego artykułu. Należy ustalić zakres dokumentów, daty czynności i rzeczywiste skutki danego zdarzenia. Każda z możliwych dróg ochrony ma odrębne przesłanki oraz ograniczenia. Dlatego rzetelna analiza powinna wskazywać zarówno mocne strony argumentacji, jak i realne ryzyko przyjęcia odmiennej oceny przez organ lub sąd. Szczególną uwagę trzeba poświęcić temu, czy wybrany środek jest możliwy do wykonania i nie narusza uzasadnionych praw osób trzecich.