Dark patterns w platformach internetowych — art. 25 DSA i manipulacyjne interfejsy

Stan prawny: 2026-10-17. Pogłębiona analiza WILIŃSKI LEGAL.

Odpowiedź w skrócie

Art. 25 DSA zakazuje dostawcom platform internetowych projektowania i obsługi interfejsów w sposób wprowadzający użytkownika w błąd, manipulujący nim lub istotnie ograniczający swobodę świadomej decyzji. Należy jednak sprawdzić zakres podmiotowy i relację do praktyk objętych RODO oraz prawem o nieuczciwych praktykach handlowych.

Dark pattern jest problemem prawnym, nie tylko designerskim

Interfejs może prowadzić użytkownika do decyzji, której nie podjąłby przy neutralnym przedstawieniu opcji. Dotyczy to m.in. ukrywania przycisku odmowy, wzmacniania presji, natrętnych okien czy utrudniania rezygnacji z usługi. DSA traktuje takie praktyki jako kwestię autonomii odbiorcy i ochrony swobodnego wyboru. Nie każdy element perswazji jest zakazany; znaczenie ma sposób działania i rzeczywisty wpływ na zdolność świadomego podjęcia decyzji.

Do kogo stosuje się art. 25

Przepis odnosi się do dostawców platform internetowych w rozumieniu DSA. Nie należy mechanicznie przenosić identycznego obowiązku z art. 25 na każdy zwykły serwis informacyjny lub każdą stronę internetową. Zakres zależy od kwalifikacji usługi w systemie rozporządzenia. Jednocześnie inne przepisy, zwłaszcza konsumenckie i RODO, mogą oddziaływać również na podmioty niebędące platformą w rozumieniu DSA. Prawidłowy audyt zaczyna się zatem od statusu usługi.

Co oznacza manipulowanie odbiorcą

Art. 25 obejmuje projektowanie, organizowanie i obsługę interfejsu w sposób wprowadzający w błąd lub manipulujący, a także inne istotne zniekształcenie zdolności do swobodnej decyzji. Nie wystarczy stwierdzić, że przycisk jest większy od drugiego. Trzeba ustalić kontekst, czytelność alternatyw, presję wywieraną na użytkownika i rzeczywisty skutek architektury wyboru. Powtarzające się utrudnienia mogą tworzyć zakazany mechanizm nawet wtedy, gdy poszczególne ekrany wydają się formalnie poprawne.

Trzy przykłady wskazane przez ustawodawcę

Art. 25 ust. 3 przewiduje możliwość wydania wytycznych dotyczących m.in. nadmiernego wyróżniania określonego wyboru, wielokrotnego proszenia o podjęcie decyzji już podjętej oraz utrudniania zakończenia usługi w porównaniu z zapisem. Są to ważne punkty kontrolne, lecz nie zamykają katalogu możliwych zachowań. W audycie trzeba zbadać całe ścieżki użytkownika, w tym ekran rejestracji, zgodę, koszyk, zakup, zmianę ustawień i rezygnację.

Relacja do RODO i praktyk konsumenckich

Art. 25 ust. 2 wyłącza zastosowanie zakazu z ust. 1 wobec praktyk objętych dyrektywą 2005/29/WE lub RODO. Nie oznacza to, że takie praktyki stają się legalne: mogą być oceniane na podstawie tych innych aktów. Na przykład konstrukcja zgody na cookies wymaga uwzględnienia przepisów ochrony danych i łączności elektronicznej. Prawnik nie powinien powoływać wszystkich reżimów jednocześnie bez ustalenia zakresu i właściwej podstawy oceny.

Rezygnacja z abonamentu

Jednym z typowych problemów jest umożliwienie rejestracji w jednym kliknięciu przy jednoczesnym wprowadzeniu wieloetapowej, niejasnej procedury zakończenia subskrypcji. Trzeba zbadać, czy rozwiązanie nie stwarza sztucznych barier i nie prowadzi do niechcianego utrzymywania umowy. Użytkownik powinien rozumieć skutki decyzji i mieć dostęp do racjonalnej drogi rezygnacji. Audyt powinien uwzględniać również wersję mobilną, w której niektóre opcje bywają ukryte.

Wybór przez zmęczenie użytkownika

Powtarzające się okna modalne, prośby o zmianę raz dokonanej decyzji i zmienne przyciski mogą skutecznie skłaniać do niechcianego wyboru. Sama liczba komunikatów nie rozstrzyga wszystkiego, ale powinna skłonić do sprawdzenia intencji i skutków. Projektant musi ocenić, czy użytkownik może w prosty sposób pozostać przy wcześniejszym wyborze. Przydatne są testy ścieżek i porównanie liczby działań wymaganych przy opcji promowanej i odrzucanej.

Jak udokumentować naruszenie

Warto zabezpieczyć zrzuty ekranu i nagrania ścieżek użytkownika wraz z datą, urządzeniem, wersją aplikacji i językiem interfejsu. Materiał powinien obejmować wszystkie etapy procesu, a nie jeden wyrwany ekran. Istotne jest porównanie sytuacji nowych i obecnych użytkowników. Jeżeli mechanizm jest personalizowany, mogą być konieczne dodatkowe testy uwzględniające odmienne ustawienia. Bez materiału dowodowego zarzut dark pattern często pozostaje subiektywną oceną projektu.

Wnioski dla compliance

Platforma powinna mapować istotne decyzje użytkownika i zapewniać przejrzyste, proporcjonalne przedstawienie opcji. Warto wdrożyć kontrolę zmian interfejsu, testy mobilne oraz dokumentowanie sposobu wyboru i rezygnacji. Ocena musi obejmować właściwy zakres DSA oraz przepisy konsumenckie i ochrony danych. Największym ryzykiem jest przekonanie, że formalne pokazanie wszystkich przycisków wystarcza, niezależnie od tego, jak interfejs wpływa na realną swobodę odbiorcy.

Lista kontrolna i dokumenty

1. Ustal właściwy stan prawny, terminy i zakres zastosowania przepisu.
2. Odtwórz fakty oraz przygotuj dokumentację źródłową.
3. Rozdziel prawa i obowiązki zainteresowanych podmiotów.
4. Zidentyfikuj wyjątki, kontrargumenty i skutki proceduralne.
5. Sprawdź wdrożenie obowiązków w praktyce i sposób dokumentowania wyniku.

Źródła urzędowe

Art. 25 i motyw 67 rozporządzenia (UE) 2022/2065 (DSA); powiązane przepisy RODO i dyrektywy 2005/29/WE.

• Oficjalny akt prawny

Artykuł stanowi materiał informacyjny, nie zastępuje analizy indywidualnej sprawy.