Zeznania nieobecnego świadka: kiedy odczytanie protokołu narusza prawo do obrony

Wyrok skazujący może zależeć od kilku zdań zapisanych w protokole przesłuchania osoby, której oskarżony i obrońca nigdy nie mogli zadać pytania. Świadek wyjechał, zmarł, choruje albo nie udało się go odnaleźć. Sąd ma wówczas do rozstrzygnięcia dwa odrębne problemy: czy wolno wykorzystać wcześniejsze zeznania oraz czy sposób ich wykorzystania zapewnia rzetelny proces. Spełnienie kodeksowej przesłanki odczytania nie zamyka drugiej kwestii.

Prawo do przesłuchania świadka oskarżenia chroni możliwość sprawdzenia, skąd świadek czerpie wiedzę, co rzeczywiście widział i dlaczego podaje określoną wersję. Protokół utrwala wypowiedź, ale nie odpowiada na pytania, których nikt wcześniej nie postawił. W sprawie opartej na rozpoznaniu sprawcy, relacji o przekazaniu pieniędzy czy rzekomym uzgodnieniu przestępstwa brak tej możliwości może dotyczyć samego rdzenia oskarżenia.

Kiedy art. 391 k.p.k. pozwala sięgnąć do protokołu

Artykuł 391 § 1 k.p.k. wymienia sytuacje pozwalające odczytać w odpowiednim zakresie wcześniejsze zeznania. Obejmują one między innymi pobyt świadka za granicą, niemożność doręczenia wezwania, przeszkody niedające się usunąć i śmierć. Przepis dotyczy także świadka obecnego, który bezpodstawnie odmawia zeznań, przedstawia inną wersję albo oświadcza, że pewnych okoliczności nie pamięta. Nie należy więc utożsamiać każdego zastosowania art. 391 z nieobecnością.

Sąd powinien ustalić konkretną podstawę i zakres wykorzystania wcześniejszej wypowiedzi. Informacja, że świadek przebywa poza Polską, mieści się w treści przepisu, ale nie rozstrzyga jeszcze, czy zrezygnowanie z jego przesłuchania odpowiada wymaganiom Konwencji. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, w której adres świadka jest znany, możliwa jest pomoc prawna, a jego zeznania mają przesądzać o sprawstwie.

Odczytaniu podlega właściwy materiał procesowy. Artykuł 174 k.p.k. zabrania zastępowania zeznań treścią pism, zapisków lub notatek urzędowych. Notatka funkcjonariusza opisująca rozmowę nie staje się protokołem przesłuchania tylko dlatego, że rozmówcy nie można już odnaleźć. Trzeba też uwzględnić zakazy dowodowe. Bezpodstawna odmowa zeznań jest czymś innym niż skuteczne skorzystanie z prawa odmowy. Zgodnie z art. 186 § 1 osoba uprawniona do odmowy zeznań albo zwolniona na podstawie art. 185 może oświadczyć, że korzysta z tego prawa, najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Wówczas jej wcześniejsze zeznanie nie może służyć za dowód ani być odtworzone. Nie należy przypisywać takiego skutku każdej odmowie zgłoszonej dopiero na późniejszym etapie. Odrębnie należy kwalifikować odczytanie wcześniejszych wyjaśnień na podstawie art. 391 § 2.

Sprzeciw z art. 392 nie działa w każdym przypadku

Artykuł 392 § 1 przewiduje inną podstawę odczytania protokołu. Warunkiem jest to, że bezpośrednie przeprowadzenie dowodu nie jest niezbędne, a żadna z obecnych stron nie sprzeciwia się odczytaniu protokołu. Zgodnie z § 2 sprzeciw strony, której zeznania lub wyjaśnienia nie dotyczą, nie stoi na przeszkodzie odczytaniu. Ocena niezbędności bezpośredniego przesłuchania powinna uwzględniać znaczenie dowodu i rzeczywiste możliwości jego sprawdzenia przez obronę.

Jeżeli zeznanie obciąża oskarżonego, a sąd zamierza skorzystać z art. 392, sprzeciw obrony powinien zostać jednoznacznie odnotowany. Nie tworzy on jednak uniwersalnego zakazu odczytania na podstawie art. 391. Gdy istnieje odrębna ustawowa przesłanka, spór trzeba prowadzić także o jej rzeczywiste wystąpienie, wagę zeznań i gwarancje obrony. Samo powtarzanie „nie wyrażam zgody” może pozostawić zasadniczy problem bez odpowiedzi.

Ujawnienie protokołu bez odczytywania

Wykorzystanie wcześniejszych zeznań nie zawsze wiąże się z odczytaniem protokołu na głos. Zgodnie z art. 405 § 2–4 k.p.k. z chwilą zamknięcia przewodu sądowego ujawnione są bez odczytywania protokoły i dokumenty podlegające odczytaniu na rozprawie, które nie zostały odczytane. Dotyczy to materiałów wskazanych przez oskarżyciela w akcie oskarżenia jako dowody, których przeprowadzenia się domaga, z wyjątkiem objętych oddalonym wnioskiem dowodowym, a także wskazanych w uwzględnionym wniosku strony lub dopuszczonych przez sąd z urzędu. W protokole rozprawy zamieszcza się wzmiankę o ujawnieniu; nie trzeba wymieniać każdego dokumentu osobno.

Ujawnienie bez odczytywania nie usuwa zakazów dowodowych ani nie zastępuje przesłanek dopuszczalności wykorzystania zeznań. Obejmuje bowiem materiały podlegające odczytaniu. Obrona powinna zatem kontrolować również protokoły, których na rozprawie nie odczytano, oraz zgłaszać zarzuty dotyczące ich wykorzystania. Na podstawie art. 394 § 2 protokół podlegający odczytaniu odczytuje się na wniosek strony, która nie miała możliwości zapoznania się z jego treścią, z odpowiednim zastosowaniem art. 392 § 2, lub gdy sąd uzna to za niezbędne.

Trzy elementy oceny wynikające z orzecznictwa ETPC

W wyroku Wielkiej Izby z 15 grudnia 2015 r., Schatschaschwili przeciwko Niemcom, skarga nr 9154/10, ETPC uporządkował ocenę na gruncie art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. d Konwencji, w szczególności w pkt 100–131 uzasadnienia. Należy zbadać powód nieobecności świadka, znaczenie jego zeznań dla skazania oraz środki równoważące ograniczenia obrony. Elementy te ocenia się łącznie, z perspektywy całego postępowania.

Trybunał odrzucił automatyzm w obu kierunkach. Sam brak należytej przyczyny nieobecności nie przesądza jeszcze o naruszeniu Konwencji, choć istotnie obciąża ocenę procesu. Również wykorzystanie zeznania jedynego lub rozstrzygającego nie prowadzi bezwarunkowo do stwierdzenia naruszenia; wymaga jednak szczególnie wnikliwej kontroli zabezpieczeń proceduralnych. Ocenę tych zabezpieczeń należy przeprowadzić także wtedy, gdy dowód ma znaczną wagę i utrudnia obronę, choć nie da się jednoznacznie uznać go za jedyny lub rozstrzygający.

W samej sprawie Schatschaschwili Trybunał stwierdził naruszenie mimo uzasadnionej, z perspektywy sądu, przyczyny nieobecności świadków. Podjęte środki nie wystarczyły do zrównoważenia ograniczeń obrony. W pkt 160–165 uzasadnienia istotne znaczenie miało niezapewnienie możliwości zadawania pytań przez obrońcę już podczas postępowania przygotowawczego, mimo przewidywalnego ryzyka późniejszej niedostępności świadków. Rozstrzygnięcie pokazuje, dlaczego wyczerpanie starań o sprowadzenie świadka nie zastępuje oceny sposobu wykorzystania jego relacji.

Pobyt za granicą wymaga sprawdzenia realnych możliwości

W praktyce obrona powinna ustalić, jakie działania podjęto: na jaki adres wysłano wezwanie, czy zweryfikowano informację o pobycie, czy zwrócono się do właściwych organów zagranicznych i czy rozważono przesłuchanie na odległość. Nie każdy brak odpowiedzi oznacza nieusuwalną przeszkodę. Z drugiej strony sąd nie ma obowiązku wykonywania czynności obiektywnie niemożliwych ani bezcelowego przedłużania procesu.

Artykuł 177 § 1a k.p.k. dopuszcza przesłuchanie z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku. Przy osobie przebywającej w innym państwie trzeba dodatkowo ustalić właściwy tryb współpracy i możliwość udziału obrony. Sam polski przepis nie daje organom prawa do dowolnego wykonywania czynności za granicą. Znaczenie mają mechanizmy opisane w analizie europejskiego nakazu dochodzeniowego.

Jeśli ryzyko późniejszej niedostępności jest znane już podczas śledztwa, art. 316 § 3 pozwala zwrócić się do sądu o przesłuchanie świadka. Warto zadbać wtedy o rzeczywistą możliwość zadawania pytań i utrwalenie przebiegu czynności. Późniejsza lektura protokołu przez obrońcę nie zastępuje możliwości sprawdzenia relacji w czasie, kiedy świadek był dostępny.

Co może zrównoważyć brak przesłuchania

Znaczenie mogą mieć wcześniejsza możliwość zadawania pytań, zapis audiowizualny przesłuchania, dostęp do materiałów pozwalających sprawdzić wiarygodność oraz inne dowody potwierdzające istotne elementy wypowiedzi. Uzasadnienie wyroku powinno pokazywać, że sąd dostrzegł ograniczenia materiału i wyjaśnił, dlaczego mimo nich uznał go za wiarygodny. Formuła o „ostrożnej ocenie” bez odniesienia do konkretnych zarzutów niewiele wyjaśnia.

Nie każde pozorne potwierdzenie jest dowodem niezależnym. Jeżeli trzech świadków powtarza wyłącznie to, co usłyszeli od nieobecnej osoby, liczba protokołów nie oznacza trzech samodzielnych obserwacji zdarzenia. Ich relacje mogą mieć znaczenie dla oceny konsekwencji wypowiedzi i czasu jej ujawnienia, lecz trzeba rozpoznać wspólne źródło informacji. Podobnie monitoring pokazujący spotkanie nie musi potwierdzać treści rozmowy ani przestępnego celu spotkania.

Przykład hipotetyczny: świadek zeznał w śledztwie, że oskarżony wręczył mu kopertę z pieniędzmi, po czym wyjechał. Kamera pokazuje przekazanie przedmiotu, ale nie jego zawartość. Obrona wskazuje korespondencję dotyczącą zwrotu dokumentów. Przesłuchanie mogłoby wyjaśnić, czy świadek otworzył kopertę, kiedy policzył pieniądze i kto był obecny. Odczytanie protokołu bez zbadania tych kwestii oraz bez oceny znaczenia alternatywnego wyjaśnienia pozostawia istotną lukę dowodową. Sam obraz koperty tej luki nie usuwa.

Jak przygotować wniosek i późniejszy zarzut apelacyjny

Wniosek obrony powinien wskazywać świadka, tezę dowodową, potrzebę umożliwienia zadawania pytań oraz dostępny sposób przeprowadzenia czynności. Pomocne są konkretne rozbieżności między protokołem, dokumentami i innymi relacjami. Nie oznacza to, że oskarżony ma najpierw udowodnić nieprawdziwość obciążających zeznań, aby móc je sprawdzić. Sprecyzowanie pytań pozwala natomiast wykazać, jaki aspekt oskarżenia pozostaje poza kontrolą obrony. Konstrukcję pisma omawiamy w materiale o wniosku dowodowym z art. 169 i 170 k.p.k.

Należy dopilnować utrwalenia wniosku, stanowiska wobec odczytania i rozstrzygnięcia sądu. Jeśli zapadnie wyrok skazujący, zarzut obrazy przepisów postępowania na podstawie art. 438 pkt 2 wymaga pokazania, że uchybienie mogło wpłynąć na treść orzeczenia. Trzeba więc połączyć brak przesłuchania z konkretnym ustaleniem: identyfikacją sprawcy, świadomością pochodzenia pieniędzy, zamiarem albo innym znamieniem czynu. Liczy się skutek ograniczenia obrony, a nie sama liczba odczytanych stron.

Wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku i apelacja mają własne terminy. Oczekiwanie na odnalezienie świadka ich nie zatrzymuje. Skuteczna argumentacja wymaga równoległego zabezpieczenia drogi odwoławczej i materiału pokazującego, czego nie udało się zweryfikować. Podczas konsultacji warto przedstawić protokoły wszystkich przesłuchań tej osoby, wnioski obrony, postanowienia dowodowe oraz uzasadnienie wyroku, jeżeli zostało już sporządzone.