Uznanie rozwodu orzeczonego w innym państwie UE: rozporządzenie 2019/1111 w praktyce

Teza. Rozwód orzeczony w jednym państwie członkowskim Unii Europejskiej może być uznawany w Polsce bez osobnego postępowania o uznanie, ale nie zawsze oznacza to, że wystarczy przekazać urzędowi dowolną kopię wyroku. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 reguluje zasady uznawania orzeczeń w sprawach małżeńskich, przewiduje zaświadczenie oraz określa wyjątki i reguły przejściowe. Kluczowe jest ustalenie daty wszczęcia postępowania za granicą, rodzaju orzeczenia i dokumentów potrzebnych do czynności rejestrowej.

Rozwód za granicą a stan cywilny w Polsce

Małżonkowie mieszkający w różnych państwach często uzyskują rozwód tam, gdzie znajduje się ich centrum życia. Gdy następnie chcą zawrzeć nowe małżeństwo, uregulować majątek, dokonać zmiany nazwiska albo załatwić formalności rodzinne w Polsce, napotykają pytanie: czy zagraniczne orzeczenie jest tu uznawane? Odpowiedź zależy od tego, gdzie wydano rozstrzygnięcie, jakiego rodzaju postępowania dotyczy i który instrument międzynarodowy ma zastosowanie.

W odniesieniu do orzeczeń w sprawach małżeńskich pochodzących z uczestniczących państw UE podstawowym aktem jest obecnie rozporządzenie 2019/1111, często nazywane Bruksela II ter albo Bruksela IIb. Nie należy stosować jego reguł do każdego orzeczenia zagranicznego bez względu na państwo pochodzenia. Orzeczenie pochodzące z państwa trzeciego może podlegać innemu systemowi uznania, w szczególności przepisom Kodeksu postępowania cywilnego i odpowiednim umowom międzynarodowym.

Art. 30: uznawanie bez szczególnej procedury

Art. 30 ust. 1 rozporządzenia stanowi, że orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w pozostałych bez konieczności przeprowadzania szczególnego postępowania. W zakresie spraw małżeńskich art. 30 ust. 2 wskazuje, że nie trzeba odrębnej procedury w celu aktualizacji zapisów stanu cywilnego na podstawie orzeczenia dotyczącego rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa, od którego w państwie wydania nie przysługuje już środek odwoławczy.

Reguła ta dotyczy uznania skutków orzeczenia, nie zwalnia jednak z wykazania jego treści i właściwego charakteru przed urzędem. Organ rejestrujący musi wiedzieć, że dokument pochodzi od odpowiedniego sądu, jaki rodzaj rozstrzygnięcia zawiera i czy spełniono wymagania dotyczące ostateczności. Nie należy więc utożsamiać braku postępowania sądowego o uznanie z całkowitym brakiem formalności dokumentacyjnych.

Od 1 sierpnia 2022 r.: znaczenie daty wszczęcia sprawy

Artykuł 100 rozporządzenia wprowadza przepisy przejściowe. Rozporządzenie 2019/1111 ma zastosowanie do postępowań wszczętych od 1 sierpnia 2022 r. Dla orzeczeń w postępowaniach rozpoczętych wcześniej, jeżeli wchodzą w zakres poprzedniego instrumentu, nadal zastosowanie może mieć rozporządzenie (WE) nr 2201/2003, czyli Bruksela II bis. Przesądzająca nie musi być zatem sama data rozwodu ani dzień otrzymania jego odpisu.

Przykładowo sprawa rozpoczęta w czerwcu 2022 r. i zakończona w 2024 r. wymaga sprawdzenia wcześniejszego reżimu. Jeżeli pozew wniesiono dopiero we wrześniu 2022 r., punktem wyjścia będzie rozporządzenie 2019/1111. Pominięcie tego rozróżnienia prowadzi do błędnego doboru zaświadczenia i niepotrzebnych sporów z urzędem.

Zaświadczenie z art. 36: po co jest potrzebne?

Rozporządzenie przewiduje wydawane na wniosek strony zaświadczenie dotyczące orzeczenia w sprawach małżeńskich, według formularza określonego w załączniku II. Zasadniczo dokument ten pochodzi od sądu państwa, w którym wydano wyrok. Potwierdza dane potrzebne do korzystania z unijnego mechanizmu uznania. Odrębne formularze dotyczą spraw odpowiedzialności rodzicielskiej i powrotu dziecka; nie powinno się ich używać zamiennie.

Art. 31 rozporządzenia wskazuje dokumenty wymagane od strony powołującej się na uznanie: odpis orzeczenia spełniający warunki niezbędne do ustalenia jego autentyczności oraz odpowiednie zaświadczenie. W określonych okolicznościach organ może potrzebować tłumaczenia lub transliteracji w zakresie przewidzianym przez rozporządzenie. Z tego powodu kompletowanie dokumentów należy zacząć w państwie pochodzenia orzeczenia, zamiast zakładać, że polski urząd samodzielnie odnajdzie zagraniczny wyrok.

Gdzie w Polsce dokonać czynności dotyczących aktu małżeństwa?

Jeżeli małżeństwo jest ujawnione w polskim rejestrze stanu cywilnego, należy ustalić właściwą procedurę odnotowania jego rozwiązania i przygotować dokumenty wymagane do sporządzenia odpowiedniej wzmianki dodatkowej. Praktyczne wymagania dokumentacyjne wynikają nie tylko z rozporządzenia, ale również z krajowych przepisów o aktach stanu cywilnego i zasad pracy właściwego urzędu.

Warto odróżnić rejestrację zagranicznego zdarzenia od sądowej kontroli przesłanek uznania. Organ administracyjny nie powinien automatycznie odsyłać strony do postępowania o uznanie wtedy, gdy rozporządzenie przewiduje uznanie bez szczególnej procedury. Jednocześnie strony mogą potrzebować rozstrzygnięcia sądowego w razie rzeczywistego sporu co do przesłanek uznania lub ich braku.

Podstawy odmowy: kontrola ma granice

Art. 38 rozporządzenia przewiduje określone podstawy odmowy uznania orzeczenia dotyczącego rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa. Należą do nich między innymi oczywista sprzeczność z porządkiem publicznym państwa uznającego, określone naruszenia prawa strony nieobecnej w postępowaniu, a także sprzeczność z innymi orzeczeniami spełniającymi ustawowe warunki. Jest to katalog ustawowy; organ nie może odmówić uznania tylko dlatego, że w analogicznej polskiej sprawie mógłby rozstrzygnąć inaczej.

Art. 71 zabrania merytorycznej kontroli orzeczenia pod kątem jego zasadności, a art. 70 zakazuje weryfikowania jurysdykcji sądu pochodzenia w granicach określonych w przepisie. Mechanizm wzajemnego uznawania nie służy ponownemu prowadzeniu procesu rozwodowego w Polsce. Zarzuty strony kwestionującej zagraniczny wyrok muszą zostać przyporządkowane do konkretnych przesłanek odmowy, nie do ogólnego przekonania o niesprawiedliwości rozstrzygnięcia.

Czy można uzyskać sądowe potwierdzenie braku podstaw odmowy?

Tak. Art. 30 ust. 3 przewiduje możliwość żądania stwierdzenia, że brak podstaw odmowy uznania. Możliwe są także procedury zmierzające do stwierdzenia odmowy uznania, w przypadkach określonych rozporządzeniem. Europejski portal e-Sprawiedliwość wskazuje, że w Polsce właściwy do rozpoznania wniosku o stwierdzenie braku podstaw odmowy uznania jest sąd okręgowy. Ta droga ma praktyczne znaczenie wtedy, gdy strony pozostają w sporze albo pewność sytuacji rodzinnej wymaga formalnego rozstrzygnięcia.

Nie należy jednak sugerować, że jest to rutynowy, obowiązkowy etap każdego zagranicznego rozwodu. Mechanizm podstawowy opiera się na uznaniu bez szczególnego postępowania; sądowe rozstrzygnięcie stanowi odrębną możliwość przewidzianą przez ustawodawcę unijnego.

Rozwód nie rozstrzyga automatycznie sprawy dzieci

Zagraniczny wyrok może obejmować więcej niż samo rozwiązanie małżeństwa, na przykład elementy odpowiedzialności rodzicielskiej. Rozporządzenie 2019/1111 reguluje również uznawanie i wykonywanie rozstrzygnięć w sprawach dzieci, jednak w odrębnej części i przy użyciu odpowiednich formularzy. Odnotowanie rozwodu w polskim rejestrze stanu cywilnego nie oznacza automatycznego zakończenia sporów o miejsce pobytu dziecka, kontakty lub wykonywanie pieczy.

Podobnie podział majątku małżonków i alimenty mogą podlegać innym instrumentom unijnym lub krajowym. W praktyce istotne jest rozdzielenie części orzeczenia: co zostało rozstrzygnięte o samym małżeństwie, a co dotyczy innych praw i obowiązków. Próba obsłużenia całości jednym zaświadczeniem może prowadzić do błędów formalnych.

Małżeństwo i rozwód poza UE: odmienna analiza

Nie wolno stosować Brukseli II ter do rozwodu pochodzącego z każdego państwa europejskiego. Dania nie uczestniczy w tym rozporządzeniu; Wielka Brytania po brexicie wymaga odrębnej analizy, również z uwzględnieniem przepisów przejściowych. Dla orzeczeń z państw trzecich trzeba zbadać właściwe przepisy Kodeksu postępowania cywilnego oraz ewentualne umowy międzynarodowe, a także dokumenty urzędowe i tłumaczenia. Nazwa kontynentu, na którym wydano wyrok, nie przesądza o reżimie prawnym.

Kazus: pozew w 2023 r., rozwód w Niemczech w 2025 r.

Dwoje polskich obywateli mieszkało w Niemczech; tam w 2023 r. rozpoczęto postępowanie rozwodowe, zakończone prawomocnym orzeczeniem w 2025 r. Jeden z byłych małżonków chce następnie uporządkować polski akt małżeństwa. Pierwszym krokiem jest uzyskanie autentycznego odpisu orzeczenia i właściwego zaświadczenia przewidzianego w rozporządzeniu 2019/1111. Następnie należy przedstawić dokumenty właściwemu urzędowi w Polsce oraz ustalić ewentualne wymagania językowe. Co do zasady nie ma potrzeby wszczynania odrębnej sprawy o uznanie samego rozwodu. Kazus jest hipotetyczny i pomija potencjalne okoliczności stanowiące ustawową podstawę odmowy.

Konkluzja

Europejski mechanizm uznawania rozwodów usuwa konieczność powtarzania całego postępowania w kolejnym państwie, lecz nie eliminuje obowiązku identyfikacji właściwego reżimu i przygotowania prawidłowych dokumentów. O skuteczności działania przesądza sprawdzenie daty wszczęcia zagranicznej sprawy, państwa pochodzenia orzeczenia, odpowiedniego zaświadczenia i zakresu rozstrzygnięcia. Im bardziej złożona sytuacja rodzinna, tym ważniejsze jest oddzielenie uznania rozwodu od odpowiedzialności rodzicielskiej, alimentów i majątku.

Źródła pierwotne

• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r., art. 1, 30–39, 70–71, 100: EUR-Lex.
• Europejski portal e-Sprawiedliwość, rozwód i separacja, informacje dla Polski: e-Sprawiedliwość.
• Ustawa — Prawo o aktach stanu cywilnego: ELI.