Ubezpieczenie ochrony prawnej: własny adwokat, koszty obrony i mediacja w świetle orzecznictwa TSUE

Posiadacz polisy ochrony prawnej często dowiaduje się o jej ograniczeniach dopiero po otrzymaniu pozwu, wezwania do przesłuchania albo decyzji administracyjnej. Wtedy pojawiają się dwa odrębne pytania: czy można powierzyć sprawę własnemu adwokatowi oraz czy ubezpieczyciel zapłaci uzgodnione z nim wynagrodzenie. Prawo do swobodnego wyboru pełnomocnika nie jest tożsame z nieograniczonym finansowaniem pomocy prawnej. Nie wolno jednak konstruować ograniczeń finansowych tak, aby ustawowy wybór pozostawał wyłącznie na papierze.

Najpierw ustal rodzaj posiadanej ochrony

Artykuł 27 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej reguluje ubezpieczenie ochrony prawnej należące do grupy 17 działu II załącznika do ustawy. Jego przedmiotem jest ponoszenie kosztów postępowania i świadczenie usług bezpośrednio związanych z ochroną ubezpieczeniową. Może służyć dochodzeniu roszczeń, obronie lub reprezentowaniu ubezpieczonego. Nie oznacza to, że każda dostępna polisa obejmuje wszystkie te sytuacje oraz wszystkie dziedziny prawa.

Pakiet assistance, telefoniczna informacja prawna i ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej nie powinny być automatycznie utożsamiane z samodzielną ochroną prawną. Gdy ubezpieczyciel OC organizuje obronę przed roszczeniem, jego rola i interes mogą wynikać z innej konstrukcji umowy. Artykuł 27 ust. 7 przewiduje również szczególne wyłączenia zastosowania regulacji, które trzeba sprawdzić przy kwalifikacji produktu. Analiza zaczyna się więc od polisy, ogólnych warunków ubezpieczenia, załączników i ewentualnych klauzul dodatkowych.

Znaczenie ma też to, kogo wskazano jako ubezpieczonego. Polisa kupiona przez spółkę nie musi pokrywać osobistej obrony każdego członka zarządu. Ochrona prywatna może nie obejmować działalności gospodarczej. Nie należy wyprowadzać zakresu z samej nazwy marketingowej produktu. Rozstrzygające są uzgodnione warunki, interpretowane z uwzględnieniem bezwzględnie obowiązujących przepisów.

Własny adwokat zamiast obowiązkowej kancelarii z sieci

Artykuł 27 ust. 3 przyznaje ubezpieczonemu prawo swobodnego wyboru adwokata lub radcy prawnego w zakresie obrony, reprezentowania lub wspierania jego interesów w postępowaniu sądowym lub administracyjnym. Europejską podstawę tej gwarancji stanowi art. 201 dyrektywy 2009/138/WE. Ubezpieczyciel może proponować kancelarię współpracującą, ale sama organizacja sieci obsługi nie znosi uprawnienia ubezpieczonego.

W praktyce należy poprosić o rozdzielenie odpowiedzi na trzy kwestie: objęcie zdarzenia ochroną, uznanie wyboru konkretnego pełnomocnika i zakres refundacji jego kosztów. Odmowa pełnej refundacji nie zawsze jest równoznaczna z zakazem wyboru. Z drugiej strony odpowiedź „może pan wybrać kogokolwiek, ale płacimy wyłącznie naszej kancelarii” wymaga szczególnie wnikliwej kontroli pod kątem realności ustawowego uprawnienia.

Wybór powinien uwzględniać charakter sprawy, specjalizację oraz możliwość zachowania ciągłości obrony. Uzgodnienie wynagrodzenia z adwokatem nie wiąże jednak automatycznie ubezpieczyciela w tej samej wysokości. Trzeba określić, kto jest zobowiązany wobec kancelarii, czy rozliczenie następuje bezpośrednio z zakładem ubezpieczeń i jaka część wynagrodzenia może pozostać po stronie klienta. Niejasność w tym zakresie szybko tworzy dodatkowy spór obok sprawy głównej.

Ochrona wyboru obejmuje także określone mediacje

W wyroku z 14 maja 2020 r., C‑667/18, ECLI:EU:C:2020:372, Trybunał Sprawiedliwości wyjaśnił, że pojęcie postępowania w art. 201 obejmuje mediację sądową i pozasądową, w której sąd uczestniczy lub może uczestniczyć na etapie jej rozpoczęcia albo zakończenia. Gwarancji nie można zatem ograniczać do samego występowania na rozprawie. Pomoc adwokata może mieć zasadnicze znaczenie już wtedy, gdy strony określają treść ugody.

Nie jest to jednak podstawa do twierdzenia, że każda nieformalna rozmowa negocjacyjna zawsze podlega identycznej ochronie. Trzeba ocenić konkretną procedurę mediacyjną, jej związek z postępowaniem sądowym i zakres ubezpieczenia. Wyrok rozstrzyga o swobodzie wyboru w opisanej sytuacji, a nie o automatycznym rozszerzeniu wszystkich polis na dowolny konflikt. Wniosek o pokrycie kosztów warto więc oprzeć na charakterze planowanych czynności, a nie wyłącznie na słowie „mediacja”.

Adwokat reprezentujący stronę i bezstronny mediator pełnią różne funkcje. Polisa może odmiennie traktować ich wynagrodzenie. Przed rozpoczęciem rozmów trzeba ustalić finansowanie obu pozycji oraz skutki zawarcia ugody dla rozliczenia kosztów. Praktyczny kontekst przedstawiamy w analizie mediacji przed wniesieniem pozwu.

Limit kosztów nie może czynić wyboru iluzorycznym

Wyrok TSUE z 26 maja 2011 r., C‑293/10, Stark, ECLI:EU:C:2011:355, pokazuje granicę między wyborem pełnomocnika a finansowaniem. Trybunał nie wyprowadził z prawa unijnego obowiązku pełnego pokrywania w każdych okolicznościach dowolnego honorarium. Zastrzegł jednak, że ograniczenie refundacji nie może faktycznie uniemożliwiać racjonalnego wyboru pełnomocnika. Ocena należy do sądu krajowego i wymaga uwzględnienia rzeczywistego działania ograniczenia.

Orzeczenie dotyczyło wcześniejszej dyrektywy 87/344/EWG. Jego znaczenie dla obecnego art. 201 wynika z ciągłości regulacji, potwierdzonej również w sprawie C‑667/18. Nie należy przedstawiać go jako wyroku o bezwarunkowym zakazie limitów ani jako zatwierdzenia każdej niskiej stawki w OWU. Obie interpretacje pomijają warunek zachowania rzeczywistej swobody wyboru.

Przy analizie konkretnej polisy warto oddzielić sumę ubezpieczenia od limitu na jedną sprawę, udziału własnego, zasad rozliczania etapów i katalogu kosztów objętych ochroną. Osobno mogą być oceniane honorarium, opłaty sądowe, opinie biegłych, tłumaczenia i koszty należne przeciwnikowi. Sam wysoki limit reklamowany na pierwszej stronie nie przesądza, jaka kwota pozostanie dostępna dla danej czynności. Potrzebne jest zestawienie przewidywanych wydatków z konkretnymi postanowieniami umowy.

Kiedy powstało zdarzenie ubezpieczeniowe

Spór może ujawnić się po zawarciu polisy, mimo że jego źródło istniało wcześniej. Dlatego należy sprawdzić umowną definicję zdarzenia, okres ochrony, ewentualną karencję i zasady dotyczące okoliczności znanych przed zawarciem umowy. Nie można zakładać, że zakup ochrony po otrzymaniu zapowiedzi pozwu zapewni sfinansowanie już rozwijającego się konfliktu. Nie wolno też przyjmować odmowy tylko dlatego, że jakaś wcześniejsza relacja między stronami poprzedza polisę.

Przygotowanie chronologii pomaga oddzielić zawarcie umowy będącej źródłem sporu, naruszenie zobowiązania, pierwsze zgłoszenie roszczenia i wszczęcie postępowania. To, która data ma znaczenie dla ochrony, wynika z prawidłowo odczytanej umowy i przepisów. Także sprawy karne wymagają sprawdzenia zakresu oraz wyłączeń. Samo istnienie zarzutu nie upoważnia do dowolnego utożsamienia podejrzenia z prawomocnym ustaleniem okoliczności, od których OWU uzależniają odmowę lub zwrot kosztów.

Konflikt interesów i kontrola odmowy

Artykuł 27 przewiduje rozwiązania służące ograniczeniu konfliktów w obsłudze roszczeń. Ustęp 4 dotyczy rozdzielenia określonych czynności pracowników, a ustępy 5 i 6 odnoszą się do informacji o obiektywnym sposobie rozstrzygania sporów oraz o swobodnym wyborze pełnomocnika w razie sprzeczności interesów lub różnicy zdań. Sam fakt finansowania pomocy przez ubezpieczyciela nie przenosi na niego prawa do dowolnego kierowania strategią klienta.

Po odmowie warto żądać pisemnego wskazania podstawy faktycznej i dokładnego postanowienia umowy. Następnie trzeba ustalić, czy spór dotyczy w ogóle objęcia ochroną, wysokości kosztów, wyboru adwokata czy oceny konkretnego działania. Mechanizm polubowny opisany w umowie nie oznacza automatycznego obowiązku poddania się każdemu arbitrażowi: ustawowe rozwiązanie odwołuje się do wymagającej zgody stron możliwości jego zastosowania albo do innego obiektywnego sposobu rozstrzygnięcia.

Zgłoszenie szkody nie zatrzymuje biegu sprawy

Przed przekazaniem dokumentów należy ustalić terminy procesowe, zlecić konieczne pilne czynności i zgłosić sprawę zgodnie z warunkami ubezpieczenia. Oczekiwanie na decyzję o finansowaniu nie wstrzymuje samoistnie terminu na odpowiedź na pozew czy wniesienie środka zaskarżenia. Trzeba zachować potwierdzenia zgłoszenia, kosztorys, odpowiedzi ubezpieczyciela i dokumenty uzasadniające pilność wydatków.

Zakres przekazywanych materiałów powinien być adekwatny do oceny roszczenia. Szczególnej uwagi wymagają informacje z mediacji; nie można traktować żądania dokumentów jako automatycznego uchylenia jej poufności. Zagadnienie rozwijamy w analizie tajemnicy mediacji i ograniczeń dowodowych. WILIŃSKI LEGAL pomaga zestawić warunki polisy z potrzebami konkretnej sprawy, przygotować stanowisko wobec odmowy i ustalić zasady reprezentacji wraz z kosztami pozostającymi po stronie klienta.