Posiadanie mefedronu i innych narkotyków: odpowiedzialność karna z art. 62

Mefedron jest substancją psychotropową

Mefedron, czyli 4-metylometkatynon (4-MMC), jest w polskim wykazie substancji psychotropowych wymieniony w grupie I-P. Ma to znaczenie dla kwalifikacji prawnej posiadania: co do zasady stosuje się art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, a nie art. 62b dotyczący nowych substancji psychoaktywnych. W praktyce błędne potoczne określenie mefedronu jako „dopalacza” może prowadzić do nieporozumień. O odpowiedzialności decyduje prawna klasyfikacja konkretnej substancji oraz wynik badań laboratoryjnych zabezpieczonego materiału.

Podstawowy typ z art. 62 ust. 1

Kto wbrew przepisom ustawy posiada środek odurzający lub substancję psychotropową, podlega karze pozbawienia wolności do 3 lat. Przepis obejmuje m.in. mefedron, amfetaminę, MDMA, kokainę oraz inne substancje znajdujące się w odpowiednich wykazach. W postępowaniu trzeba ustalić nie tylko, że zabezpieczony materiał zawiera substancję zakazaną, ale również że konkretna osoba świadomie ją posiadała, czyli sprawowała nad nią faktyczne władztwo.

Znaczna ilość – art. 62 ust. 2

Jeżeli przedmiotem czynu jest znaczna ilość środka odurzającego lub substancji psychotropowej, odpowiedzialność jest znacznie surowsza: ustawowe zagrożenie wynosi od roku do 10 lat pozbawienia wolności. Ustawa nie określa jednej granicy gramowej, po której ilość automatycznie staje się „znaczna”. Ocena zależy od rodzaju substancji, jej ilości, potencjalnych dawek, stężenia i okoliczności sprawy. Dlatego w sprawach dotyczących dużych ilości mefedronu kluczowe znaczenie mają opinia chemiczna i prawidłowe ustalenie masy oraz charakteru zabezpieczonego materiału.

Wypadek mniejszej wagi – art. 62 ust. 3

Ustawa przewiduje również uprzywilejowany typ odpowiedzialności. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. O tym, czy zachodzi wypadek mniejszej wagi, nie decyduje wyłącznie niewielka masa substancji. Sąd ocenia całokształt okoliczności: ilość i rodzaj środka, przeznaczenie, zachowanie sprawcy, sposób posiadania oraz stopień społecznej szkodliwości czynu.

Art. 62a – możliwość umorzenia przy nieznacznej ilości na własny użytek

Jeżeli przedmiotem czynu z art. 62 ust. 1 lub 3 jest nieznaczna ilość środka odurzającego lub substancji psychotropowej przeznaczona na własny użytek, postępowanie może zostać umorzone, jeżeli wymierzenie kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności czynu i stopień jego społecznej szkodliwości. Nie jest to jednak automatyczne „prawo do umorzenia”. Ustawa nie wprowadza także ustawowej tabeli gramów gwarantujących zastosowanie art. 62a. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.

Nie każda substancja podlega temu samemu przepisowi

Art. 62 odnosi się do środków odurzających i substancji psychotropowych. Dla nowych substancji psychoaktywnych ustawodawca przewidział art. 62b. Podstawowy typ posiadania nowej substancji psychoaktywnej jest zagrożony grzywną, natomiast znaczna ilość – grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do 3 lat. Również przy nieznacznej ilości przeznaczonej na własny użytek możliwe jest umorzenie. Dlatego pierwszym krokiem w każdej sprawie powinno być ustalenie, do którego wykazu należy zabezpieczona substancja.

Co oznacza „posiadanie”

Dla odpowiedzialności nie jest konieczne, aby osoba była właścicielem narkotyku w sensie cywilnym. Istotne jest faktyczne, świadome władztwo nad substancją. Spór może dotyczyć np. narkotyku znalezionego w samochodzie używanym przez kilka osób, w mieszkaniu współdzielonym z innymi osobami, w cudzym plecaku albo w przesyłce. Samo znalezienie substancji w określonym miejscu nie zawsze przesądza jeszcze, kto ją posiadał. Trzeba zestawić miejsce ujawnienia z odciskami, śladami DNA, komunikacją, zachowaniem osób, sposobem zabezpieczenia rzeczy i innymi dowodami.

Badanie laboratoryjne jest kluczowe

Wstępny tester użyty przy zatrzymaniu może wskazywać prawdopodobny rodzaj substancji, ale dla kwalifikacji prawnej kluczowe znaczenie ma badanie identyfikujące skład zabezpieczonego materiału. W sprawie należy sprawdzić masę netto, sposób pobrania próbek, ciągłość zabezpieczenia materiału, wynik badań i to, czy opinia pozwala jednoznacznie przypisać substancję do odpowiedniego wykazu. W sprawach wielokilogramowych albo obejmujących mieszaniny szczególnego znaczenia nabiera również metodologia ważenia i pobierania próbek.

Posiadanie na własny użytek a zarzut obrotu

Samo posiadanie dużej ilości może prowadzić do dalej idących ustaleń dowodowych, ale nie oznacza automatycznie udzielania albo wprowadzania narkotyków do obrotu. Organy analizują m.in. sposób porcjowania, obecność wag i opakowań, gotówkę, wiadomości, historię połączeń, transakcje i inne okoliczności. Z drugiej strony takie elementy również wymagają interpretacji i nie mogą zastępować dowodu konkretnego zachowania. Rozróżnienie posiadania, udzielania i obrotu ma zasadnicze znaczenie dla kwalifikacji prawnej i zagrożenia karą.

Tymczasowe aresztowanie nie jest automatyczne

W sprawach dotyczących znacznych ilości mefedronu lub innych narkotyków prokurator często wnosi o tymczasowe aresztowanie, zwłaszcza gdy zarzut ma charakter kwalifikowany albo pojawia się podejrzenie obrotu. Sam ciężar zarzutu nie zwalnia jednak sądu z oceny przesłanek procesowych. Obrona powinna oddzielić kwestię prawdopodobieństwa popełnienia czynu od ryzyka matactwa, ucieczki lub innych podstaw stosowania aresztu i przedstawić konkretne środki wolnościowe, jeżeli mogą zabezpieczyć postępowanie.

Co należy sprawdzić w pierwszej kolejności

W praktyce obrony najważniejsze jest ustalenie: gdzie dokładnie znaleziono substancję, kto miał dostęp do miejsca, jak została zabezpieczona, jaka jest jej masa i skład, czy materiał laboratoryjny odpowiada temu, co faktycznie zabezpieczono, czy istnieją dowody świadomego posiadania oraz jakie okoliczności przemawiają za własnym użyciem albo przeciwko takiej wersji. W sprawach o znaczną ilość dodatkowo trzeba przeanalizować sposób wyliczenia ilości, liczbę potencjalnych dawek i materiał dotyczący ewentualnego obrotu.