Pełnomocnik osoby niebędącej stroną w procesie karnym — art. 87 k.p.k. po zmianach z 2026 r.

Stan prawny: 17 października 2026 r. Analiza WILIŃSKI LEGAL, opracowanie redakcyjne.

Odpowiedź w skrócie

Osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, gdy wymagają tego jej interesy w postępowaniu. Od 21 lipca 2026 r. dodane art. 87 § 4–5 k.p.k. przewidują sądową kontrolę odmowy prokuratora oraz szczególne zasady jej wykonalności, chroniące udział pełnomocnika do czasu prawomocności odmowy z wyjątkiem sytuacji niecierpiących zwłoki.

Dlaczego nie tylko strony potrzebują ochrony

Czynności organów ścigania mogą dotykać osoby, która nie ma formalnego statusu pokrzywdzonego, oskarżonego ani innej strony. Przykładem jest właściciel zabezpieczonego przedmiotu, osoba wezwana w związku z informacjami objętymi tajemnicą albo podmiot, którego interes majątkowy został dotknięty czynnością procesową. Art. 87 § 2 k.p.k. pozwala takiej osobie ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy. Konieczne jest więc wykazanie związku pomiędzy czynnością organu a konkretnym interesem osoby.

Ustanowienie pełnomocnika a dopuszczenie go do udziału

Pełnomocnik z wyboru nie staje się automatycznie stroną postępowania. Art. 87 § 3 pozwala sądowi, a w postępowaniu przygotowawczym prokuratorowi, odmówić dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną, jeżeli uzna, że obrona jej interesów nie wymaga takiego udziału. Odmowa wymaga jednak oceny rzeczywistego interesu i nie może być wyłącznie wyrazem wygody organu. Argumentacja powinna identyfikować konkretną czynność, prawo majątkowe lub inną prawnie relewantną sytuację.

Istotna zmiana od 21 lipca 2026 r.

Nowelizacja ogłoszona w Dz.U. 2026 poz. 901 dodała § 4 i 5 do art. 87. W przypadku odmowy prokuratora wydanej w postępowaniu przygotowawczym zażalenie rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie. Sąd powinien rozpoznać je niezwłocznie, nie później niż w siedem dni od przekazania wraz z niezbędnymi aktami. To termin dotyczący rozpoznania przez sąd, którego nie wolno mylić z terminem wniesienia zażalenia przez uprawnionego.

Wykonalność odmowy prokuratora

Z art. 87 § 5 wynika, że postanowienie prokuratora o odmowie staje się wykonalne z dniem uprawomocnienia. Do tej chwili czynności dotyczące osoby niebędącej stroną, w których udział zgłosił jej pełnomocnik, mogą być dokonywane bez niego w wypadkach niecierpiących zwłoki. Konstrukcja chroni możliwość rzeczywistej kontroli odmowy, ale nie oznacza bezwzględnego zakazu każdej pilnej czynności procesowej. Spór dotyczy więc zarówno charakteru interesu osoby, jak i tego, czy zachodzi ustawowy wyjątek pilności.

Jak wykazać wymagany interes

Nie wystarczy ogólnik, że pełnomocnik będzie czuwał nad prawidłowym przebiegiem śledztwa. W piśmie należy wyjaśnić, jaki interes osoby jest bezpośrednio związany z daną czynnością i dlaczego bez pomocy profesjonalisty może być trudniej go ochronić. Jeśli chodzi o rzecz zatrzymaną przez organ, istotne mogą być dowód własności, wartość przedmiotu, cel zatrzymania oraz ryzyko naruszenia poufności. W przypadku tajemnicy zawodowej trzeba przedstawić jej podstawę i zakres.

Granice praw pełnomocnika

Pełnomocnik osoby niebędącej stroną nie uzyskuje przez samo ustanowienie pełnego pakietu uprawnień oskarżyciela czy obrońcy. Jego rola dotyczy konkretnego interesu, a dostęp do dokumentów i udział w czynnościach podlega regułom właściwym dla danej sytuacji. Nie należy obiecywać klientowi swobodnego wglądu w wszystkie akta śledztwa tylko dlatego, że przedłożył pełnomocnictwo. Uprawnienia trzeba każdorazowo wyprowadzić z określonych przepisów.

Strategia zażaleniowa po nowelizacji

W razie odmowy wydanej przez prokuratora warto dokładnie sprawdzić datę doręczenia, termin wniesienia środka, właściwość sądu oraz sposób uzasadnienia interesu. Zażalenie powinno pokazać, dlaczego ocena prokuratora była błędna, a nie tylko powtarzać żądanie dopuszczenia. Warto odnieść się do konkretnych skutków, które może wywołać wykluczenie pełnomocnika z czynności. Jeżeli zachodzi ryzyko przeprowadzenia czynności w trybie pilnym, należy wskazać to w argumentacji.

Przykład: zatrzymany nośnik osoby trzeciej

W trakcie przeszukania firmy zatrzymano laptop należący do zewnętrznego konsultanta, który nie jest stroną śledztwa. Sprzęt zawiera także poufne dane innych klientów. Konsultant może wskazywać interes w udziale pełnomocnika podczas czynności dotyczących nośnika i ochrony tajemnicy. Jeżeli prokurator odmówi dopuszczenia, trzeba rozważyć zażalenie w nowym trybie. To nie przesądza prawa do natychmiastowego zwrotu urządzenia, lecz pozwala odrębnie chronić interes procesowy właściciela.

Dokumenty i konstrukcja wniosku

Kluczowe są dokumenty potwierdzające status osoby niebędącej stroną, pełnomocnictwo, postanowienie prokuratora, dowód doręczenia i materiał wskazujący zagrożone prawa. Przed sporządzeniem zażalenia warto ustalić, jakie czynności już przeprowadzono bez udziału pełnomocnika i czy organ powoływał się na niecierpiącą zwłoki sytuację. Pismo powinno oddzielać zarzuty wobec odmowy udziału od ewentualnych niezależnych środków zaskarżenia zatrzymania rzeczy.

Kontrargumenty i ograniczenia

Prokurator może twierdzić, że osoba niebędąca stroną nie wykazała interesu wymagającego profesjonalnej reprezentacji albo że planowana czynność ma charakter czysto techniczny. Odpowiedź powinna wykazywać rzeczywiste skutki dla praw osoby. Nie można jednak przedstawiać art. 87 jako ogólnego uprawnienia do ingerowania w każdy fragment postępowania. Warto też rozważyć, czy czynność rzeczywiście spełnia przesłankę pilności z nowego § 5.

Wnioski dla praktyki

Nowelizacja z lipca 2026 r. wzmacnia pozycję osób trzecich w postępowaniu przygotowawczym, ustanawiając realną kontrolę odmowy prokuratora. Warunkiem skuteczności jest konkretna identyfikacja interesu, właściwy środek zaskarżenia i znajomość rozróżnienia między uprawnieniami strony a uprawnieniami osoby niebędącej stroną.

Lista kontrolna

1. Ustal właściwą podstawę prawną i stadium postępowania.
2. Zweryfikuj każdą ustawową przesłankę i jej faktyczne wystąpienie.
3. Przygotuj chronologię i niezależne dowody.
4. Wskaż proceduralny skutek naruszenia i możliwe kontrargumenty.
5. Złóż precyzyjny wniosek do właściwego organu w terminie.

Podstawa prawna i źródła urzędowe

Art. 87 § 2–5 k.p.k.; nowelizacja Dz.U. 2026 poz. 901 obowiązująca od 21 lipca 2026 r.; Dz.U. 2026 poz. 490 ze zmianami.

Kodeks postępowania karnego — oficjalny tekst jednolity ELI.

Zabezpieczenie czynności przed prawomocnością odmowy

W praktyce nowy art. 87 § 5 ma szczególne znaczenie dla czynności jednorazowych, których nie da się później wiernie odtworzyć. W przypadku oględzin lub otwierania zabezpieczonego nośnika osoba zainteresowana powinna wskazać, czy i dlaczego obecność pełnomocnika ma znaczenie dla ochrony tajemnicy i praw własności. Jeżeli prokurator planuje przeprowadzić czynność mimo nieprawomocnej odmowy, potrzebna jest konkretna ocena przesłanki niecierpiącej zwłoki. Nie należy utożsamiać tej sytuacji z prawem do blokowania śledztwa przez każdą osobę trzecią. Zasadniczym celem argumentacji jest zachowanie rzeczywistej możliwości ochrony interesów, przy respektowaniu potrzeb procesowych organu. Warto też odrębnie rozważyć ewentualne wnioski dotyczące dokumentowania czynności i zasad przechowywania danych.

Warunki praktycznej weryfikacji

W konkretnej sprawie konieczne jest odróżnienie wymagań formalnych od okoliczności, które jedynie wzmacniają argumentację. Przed podjęciem czynności warto opracować chronologię istotnych zdarzeń, ustalić źródła każdej informacji i zweryfikować ich aktualność. Dobrze przygotowane stanowisko powinno przewidywać odpowiedź na najważniejszy kontrargument drugiej strony oraz wskazywać realny skutek, którego można prawnie dochodzić. Nie należy utożsamiać samej możliwości złożenia wniosku z gwarancją jego uwzględnienia. Niezbędna jest także kontrola terminów, właściwości organu i skutków ewentualnego rozstrzygnięcia.