Wiedza
 /
Prawo karne – oszustwa i przestępczość finansowa
Prawo karne – oszustwa i przestępczość finansowa

Oszustwo „na wnuczka” i „na policjanta”. Gdzie kończy się manipulacja, a zaczyna odpowiedzialność karna?

Oszustwo „na wnuczka” i „na policjanta” to manipulacja wykorzystująca zaufanie. Wyjaśniamy art. 286 k.k., usiłowanie, rolę odbierających pieniądze, orzecznictwo SN, dowody oraz możliwości odzyskiwania środków.

19 listopada 2026 r. – prawo obowiązujące, odrębnie od projektów
Odpowiedź w skrócie:
Oszustwa „na wnuczka” i „na policjanta” mogą stanowić przestępstwo z art. 286 § 1 k.k., zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat. Odpowiedzialność kuriera zależy od wykazania jego świadomej roli. Przy odzyskiwaniu przelewów trzeba odróżniać transakcje autoryzowane od nieautoryzowanych.

Najpierw jest głos w słuchawce. Czasem bliski człowiek, który rzekomo spowodował wypadek. Czasem policjant przekonujący, że pieniądze trzeba natychmiast „zabezpieczyć”. Po kilku minutach rozmowy człowiek, który przez całe życie ostrożnie gospodarował oszczędnościami, może przekazać je obcej osobie. Nie dlatego, że nie rozumie wartości pieniędzy, lecz dlatego, że został postawiony w sytuacji sztucznie wywołanego zagrożenia, presji i zaufania do fałszywego autorytetu.

Oszustwa „na wnuczka” i „na policjanta” to nie odrębne nazwy przestępstw w Kodeksie karnym. Są sposobami działania, które co do zasady mogą wypełniać znamiona oszustwa z art. 286 § 1 k.k. Niekiedy odpowiedzialność obejmuje także usiłowanie, udział w grupie przestępczej, pranie pieniędzy lub inne czyny, ale każda dodatkowa kwalifikacja wymaga odrębnych dowodów. Równie ważne jest oddzielenie odpowiedzialności osoby prowadzącej rozmowę od roli tego, kto tylko odebrał gotówkę albo przelał ją dalej.

Art. 286 § 1 k.k. – na czym polega oszustwo?

Przepis penalizuje doprowadzenie innej osoby, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia w błąd, wyzyskania błędu albo niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Typ podstawowy zagrożony jest pozbawieniem wolności od sześciu miesięcy do ośmiu lat. Wypadek mniejszej wagi podlega odrębnej sankcji z art. 286 § 3.

W klasycznym wariancie „na wnuczka” błąd dotyczy tożsamości rozmówcy i rzekomej potrzeby wsparcia bliskiego. W wariancie „na policjanta” oszust wykorzystuje fikcję działań służb oraz zaufanie do autorytetu państwa. Zmienia się opowieść, ale wspólne pozostają trzy elementy: świadome wprowadzenie w błąd, niekorzystne rozporządzenie mieniem i działanie w celu uzyskania korzyści majątkowej.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o osoby starsze. Podobne mechanizmy wykorzystywane są przeciwko przedsiębiorcom, osobom młodym, posiadaczom kont internetowych i rodzinom przeżywającym realny kryzys.

Kiedy oszustwo jest dokonane, a kiedy pozostaje usiłowaniem?

Jeżeli pokrzywdzony oddał gotówkę lub zlecił skutecznie transfer prowadzący do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, zasadniczo należy rozważać dokonanie. Gdy sprawcy wykonują już czynności bezpośrednio zmierzające do wyłudzenia pieniędzy, lecz pokrzywdzony rozpoznaje podstęp i odmawia przekazania środków, może wchodzić w grę usiłowanie z art. 13 § 1 w związku z art. 286 § 1 k.k.

Nie każdy telefon jest jednak automatycznie dokonanym przestępstwem, a granica między przygotowaniem i usiłowaniem wymaga oceny konkretnych działań. Trzeba też ustalić, czy rozporządzenie nastąpiło i jaka była jego wysokość. Nie należy bezrefleksyjnie traktować wszystkich kwot wymienionych przez oszusta jako faktycznej szkody.

Osoba odbierająca pieniądze – kurier, współsprawca czy ktoś nieświadomy?

W wielu sprawach osoba prowadząca rozmowę nigdy nie spotyka pokrzywdzonego. Po pieniądze przychodzi inny uczestnik, nazywany potocznie „odbierakiem” albo kurierem. Jego odpowiedzialność zależy od świadomej roli w całej operacji. Możliwa jest kwalifikacja współsprawstwa lub pomocnictwa, lecz nie wynika ona automatycznie z samego faktu przeniesienia koperty.

Art. 18 k.k. rozróżnia sprawstwo, współsprawstwo i pomocnictwo. Wymaga indywidualnej oceny zamiaru, zakresu porozumienia oraz wkładu w czyn. Osoba przekonana, że wykonuje legalną usługę, powinna być oceniana inaczej niż osoba świadoma fałszywego scenariusza i własnej roli w odbiorze pieniędzy. Równocześnie deklaracja niewiedzy nie wyłącza odpowiedzialności, jeśli z wiarygodnych dowodów wynikają odmienne ustalenia.

Sąd Najwyższy o odbieraniu pieniędzy w oszustwach telefonicznych

W postanowieniu z 17 stycznia 2024 r., IV KK 416/23, Sąd Najwyższy oddalił kasację obrońcy skazanego za oszustwa związane z odbieraniem pieniędzy od pokrzywdzonych. W uzasadnieniu zwrócono uwagę na podejrzane okoliczności wykonywanych czynności: odbiór gotówki od starszych osób, przekazywanie jej nieustalonym osobom, szczegółowe telefoniczne instrukcje i brak zwykłych dokumentów potwierdzających legalną usługę.

To orzeczenie nie ustanawia domniemania winy każdego kuriera. Pokazuje jednak, że świadomość udziału w oszustwie można ustalać z całego układu faktów, a nie wyłącznie z przyznania się sprawcy.

Inny punkt odniesienia stanowi wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2024 r., I KK 52/24, przywoływany w dyskusji o granicach odpowiedzialności za pomocnictwo do oszustwa. Dla prawidłowego przypisania odpowiedzialności nie wystarczy ustalenie technicznego udostępnienia rachunku lub wykonania przelewu: konieczne jest zbadanie zamiaru konkretnej osoby w granicach art. 18 § 3 k.k. Ocena nie może zastępować analizy całego materiału dowodowego.

Organizatorzy i zorganizowana grupa – nie każdy podział ról oznacza art. 258 k.k.

Podczas wieloetapowych oszustw jedna osoba może prowadzić rozmowę, druga wydawać polecenia, trzecia odbierać pieniądze, a kolejna uczestniczyć w ich transferze. Podział ról nie jest jednak jeszcze wystarczający do przypisania udziału w zorganizowanej grupie przestępczej z art. 258 k.k. Konieczne jest wykazanie wymaganych cech organizacyjnych grupy i świadomego uczestnictwa.

Jeżeli oszustwa obejmują liczne osoby pokrzywdzone, trzeba również prawidłowo rozróżnić wielość czynów, ich ewentualne powiązanie i zakres indywidualnej odpowiedzialności każdego sprawcy. Automatyczne przypisywanie każdemu uczestnikowi pełnej szkody powstałej w całej działalności wymagałoby nieuprawnionego uproszczenia.

Dowody: telefony, nagrania, monitoring i historia środków

W postępowaniach o oszustwa telefoniczne duże znaczenie mają wykazy połączeń, zapisy z komunikatorów, monitoring, dokumentacja wypłat, potwierdzenia przelewów i analiza przepływu pieniędzy. Każdy dowód należy odnieść do konkretnej osoby i określonego zdarzenia. Numer telefonu nie dowodzi sam przez się tożsamości rozmówcy; lokalizacja urządzenia nie zawsze jest lokalizacją jego właściciela; posiadanie gotówki nie przesądza o wiedzy o jej przestępnym pochodzeniu.

Dane elektroniczne powinny być zabezpieczane w sposób pozwalający odtworzyć ich źródło, czas i integralność. Warto ustalić pełną chronologię kontaktów, a nie jedynie fragmenty rozmów, które pasują do przyjętej wcześniej wersji zdarzeń. W postępowaniu dowodowym szczególnie ważne mogą okazać się różnice pomiędzy deklarowanym zleceniem, sposobem przekazania pieniędzy i późniejszymi poleceniami.

Pokrzywdzony nie musi odpowiadać za to, że zaufał sprawcy

Wprowadzenie w błąd może być skuteczne właśnie dlatego, że sprawca odwołuje się do realnych więzi rodzinnych, strachu o bezpieczeństwo bliskich albo zaufania do instytucji. Wiek, wykształcenie lub doświadczenie życiowe nie rozstrzygają automatycznie o tym, czy dana osoba mogła zostać oszukana. Odpowiedzialność karna sprawcy nie jest uzależniona od wykazania, że ofiara zachowała wzorcową ostrożność.

Nie oznacza to pominięcia zeznań pokrzywdzonego i ich weryfikacji. Przeciwnie: istotne jest, co dokładnie usłyszał, jakie okoliczności zaważyły na decyzji i czy relację potwierdzają pozostałe dowody. Ocena wiarygodności nie powinna jednak przeradzać się w moralizowanie wobec osoby, którą celowo wprowadzono w błąd.

Oszustwo gotówkowe a przelew bankowy – dwa odmienne problemy odzyskiwania pieniędzy

Jeżeli pokrzywdzony przekazał gotówkę oszustowi, podstawową drogą do odzyskania środków może być ich zabezpieczenie w postępowaniu karnym, ustalenie osób odpowiedzialnych oraz dochodzenie naprawienia szkody. Art. 46 § 1 k.k. przewiduje instytucję obowiązku naprawienia szkody orzekanego przy spełnieniu przesłanek ustawowych. Istotne jest także szybkie ustalenie przepływu pieniędzy oraz zabezpieczenie majątkowe, gdy istnieją ku temu podstawy.

Przy operacjach bankowych trzeba odróżnić transakcję autoryzowaną przez klienta pod wpływem oszustwa od transakcji nieautoryzowanej, wykonanej bez wymaganej zgody płatnika. Te sytuacje nie są prawnie tożsame. Sam fakt, że przelew okazał się częścią oszustwa, nie oznacza automatycznie obowiązku zwrotu przez bank na zasadach właściwych dla transakcji nieautoryzowanej.

Art. 45 i 46 ustawy o usługach płatniczych regulują ciężar dowodu i określone skutki transakcji nieautoryzowanych. W art. 46 § 1 zasadą jest szybki zwrot, nie później niż do końca następnego dnia roboczego, z ustawowymi wyjątkami. Samo poprawne uwierzytelnienie w systemie bankowym nie wystarcza jednak do wykazania, że klient rzeczywiście autoryzował transakcję. W praktyce należy odtworzyć, na co użytkownik wyraził zgodę, kto zlecił operację i czy wystąpiły przesłanki odpowiedzialności dostawcy.

Jeżeli pokrzywdzony sam świadomie zlecił przelew do wskazanego odbiorcy, choć został podstępnie przekonany co do jego celu, ocena roszczenia przeciwko bankowi wymaga osobnej podstawy prawnej. Nie można obiecywać automatycznego zwrotu środków z każdego oszustwa telefonicznego.

Co zrobić zaraz po ujawnieniu oszustwa?

Najważniejsze jest szybkie przerwanie kontaktu ze sprawcą, samodzielne zweryfikowanie sytuacji przez kontakt z bliską osobą lub Policją oraz niezwłoczne zgłoszenie zdarzenia. Przy przelewie należy jak najszybciej zawiadomić bank, ustalić możliwość zatrzymania lub odzyskania transferu i zabezpieczyć potwierdzenia operacji. Możliwość skutecznego zablokowania środków zależy od okoliczności i nie jest gwarantowana.

Warto zachować numery telefonów, historię połączeń, wiadomości, dokumenty wypłaty gotówki, ewentualne nagrania i opisy osób odbierających pieniądze. Nie należy samodzielnie organizować konfrontacji z podejrzanymi ani ujawniać danych w internecie. Celem jest szybkie zabezpieczenie dowodów, nie stworzenie kolejnego zagrożenia.

Stan prawa na 19 listopada 2026 r.: co obowiązuje, a co jest jedynie zapowiedzią?

Podstawowe przepisy opisane w tej analizie – art. 286 i art. 18 Kodeksu karnego, odpowiednie regulacje procesu karnego oraz art. 45 i 46 ustawy o usługach płatniczych – stanowią prawo obowiązujące. Aktualne teksty jednolite ogłoszono odpowiednio w Dz.U. z 2026 r. poz. 1342, 490 i 623, z uwzględnieniem zmian późniejszych, jeżeli dotyczą danej regulacji.

Przy omawianiu europejskich lub krajowych inicjatyw służących ograniczaniu oszustw finansowych nie wolno przypisywać projektom skutków już obowiązującego prawa. Ta analiza nie zakłada istnienia szczególnej, automatycznej ustawowej gwarancji odzyskania każdego przelewu wykonanego w wyniku manipulacji, jeśli takiej gwarancji nie da się wykazać w aktualnych przepisach.

Wniosek: oszustwo jest przestępstwem zaufania, ale wymaga dowodu zamiaru

W sprawach „na wnuczka” i „na policjanta” najważniejszym narzędziem sprawcy bywa nie technologia, lecz umiejętność przekonania drugiego człowieka, że właśnie spełnia rodzinny albo obywatelski obowiązek. Dlatego ochrona pokrzywdzonego wymaga sprawnego zabezpieczenia środków i dowodów, a ocena odpowiedzialności konkretnego oskarżonego – rygorystycznej analizy jego zamiaru i roli.

Nie można obarczać ofiary winą za samo zaufanie. Nie można też zastępować dowodu świadomego udziału odbierającego pieniądze automatycznym domniemaniem. Rzetelne prawo karne powinno jednocześnie chronić przed wyrafinowaną manipulacją i zachowywać indywidualny charakter odpowiedzialności.

Podstawa prawna, orzecznictwo i źródła

Pierwsze czynności po ujawnieniu oszustwa
  • Natychmiast przerwać kontakt i zweryfikować sytuację u bliskich albo Policji.
  • Przy płatnościach zawiadomić bank i zapytać o możliwe zatrzymanie transferu.
  • Zachować telefony, wiadomości, potwierdzenia wypłat i przelewów.
  • Ustalić czas, miejsce i okoliczności przekazania pieniędzy oraz świadków.
  • Odróżnić roszczenia wobec sprawców od odrębnej oceny obowiązków banku.
Najczęstszy błąd:
Automatyczne przyjmowanie, że każdy przelew wykonany po telefonicznym oszustwie jest transakcją nieautoryzowaną i bank musi zawsze zwrócić pieniądze; albo przypisanie każdemu kurierowi świadomego udziału bez analizy zamiaru.
Przykład:
Osoba przekazuje gotówkę „funkcjonariuszowi” po telefonie o wypadku członka rodziny. Odrębną kwestią jest wina osoby odbierającej kopertę, a odrębną odzyskanie środków i wykazanie szkody.
Podstawa prawna:
Art. 13, 18, 46, 258, 286, 287 i 294 k.k. (t.j. Dz.U. 2026 poz. 1342); k.p.k. (t.j. Dz.U. 2026 poz. 490); art. 45–46 ustawy o usługach płatniczych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 623); SN IV KK 416/23 i I KK 52/24.
 –
Kodeks karny, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1342

Udostępnij tę analizę

Jeśli materiał może pomóc innym zrozumieć problem prawny, przekaż odnośnik dalej.