Mossad. Operacje specjalne Izraela a suwerenność i prawo międzynarodowe

Teza: skuteczność i legalność to dwie oceny

Wywiad zagraniczny jest instrumentem bezpieczeństwa narodowego, ale nie jest samodzielnym źródłem prawa do stosowania przymusu na terytorium innego państwa. Analizując Mossad, należy oddzielać jego rolę w pozyskiwaniu informacji od działań wymagających władczych ingerencji wobec ludzi i mienia. Skuteczność operacyjna może być historycznie bezsporna, choć jej metody budzą zastrzeżenia prawnomiędzynarodowe. Bezpieczeństwo i legalność nie są pojęciami przeciwstawnymi, lecz wymagają osobnego badania.

Operacja przeciwko Eichmannowi w Argentynie

W maju 1960 r. funkcjonariusze Mossadu ujęli w Argentynie Adolfa Eichmanna, współodpowiedzialnego za organizację deportacji Żydów w czasach Zagłady. Przewiezienie go do Izraela doprowadziło do procesu o fundamentalnym znaczeniu historycznym. Argentyna zaprotestowała jednak przeciw naruszeniu własnej suwerenności, a sprawa trafiła na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ. Ocena zbrodni Eichmanna i odpowiedzialność za sposób jego ujęcia stanowią dwie różne płaszczyzny prawa. Słuszność celu ścigania sprawcy zbrodni międzynarodowych nie czyni automatycznie każdej zastosowanej metody legalną.

Suwerenność i zakaz użycia siły

Art. 2 ust. 4 Karty Narodów Zjednoczonych dotyczy groźby lub użycia siły w stosunkach międzynarodowych. Nie każda czynność wywiadowcza jest użyciem siły w rozumieniu tej normy, ale tajne działania transgraniczne mogą zarazem naruszać suwerenność, przepisy karne państwa miejsca operacji albo indywidualne prawa człowieka. Odpowiednie normy należy dobierać do konkretnego zachowania: rozpoznanie, infiltracja, przymusowe uprowadzenie, sabotaż i użycie broni wymagają odrębnych kwalifikacji.

Przypisywalność działań państwu

Podstawową kwestią jest przypisanie czynności państwu. Rozstrzygające mogą być status wykonawcy, polecenia władz, kontrola nad operacją i materiał dowodowy. Publiczna odmowa komentarza nie przesądza o braku odpowiedzialności, lecz medialne podejrzenia nie wystarczają do jej stwierdzenia. Reżim odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne należy odróżniać od indywidualnej odpowiedzialności karnej funkcjonariusza oraz roszczeń osób pokrzywdzonych.

Granice samoobrony i ryzyko nadużyć

Prawo do samoobrony z art. 51 Karty NZ wymaga własnej oceny przesłanek i nie może być utożsamiane z ogólną licencją na działania wywiadowcze. Także wtedy, gdy państwo wskazuje groźbę ataku terrorystycznego, należy zbadać konieczność, proporcjonalność i zastosowanie prawa konfliktów zbrojnych, jeśli sytuacja osiąga próg konfliktu. Prawa do życia i zakazu tortur nie usuwa samo nazwanie operacji działaniem prewencyjnym.

Operacje współczesne a standard dowodowy

Opis współczesnych misji służb wymaga oddzielania oficjalnego potwierdzenia, ustalenia sądu, wniosków komisji śledczej i twierdzeń dziennikarskich. Nie należy przypisywać Mossadowi każdej głośnej operacji w regionie tylko dlatego, że odpowiada utrwalonemu obrazowi tej instytucji. Z punktu widzenia prawa niejawność dokumentacji jest źródłem ograniczeń wiedzy, nie sposobem na zastąpienie brakujących faktów przypuszczeniem.

Wnioski dla prawa i polityki

Najważniejsza lekcja sprawy Mossadu nie dotyczy wyłącznie jednej służby. Władza państwa jest ograniczona również wtedy, gdy działa ono w obronie ważnego interesu bezpieczeństwa. Prawo międzynarodowe nie odmawia państwom prawa do ochrony obywateli, ale żąda rozliczalności środków. Bywa, że historia zna już skutek misji, lecz nadal nie zna wszystkich decyzji, które do niego prowadziły.

Źródła i dokumenty

USHMM: sprawa Eichmanna; Karta Narodów Zjednoczonych.