FSB Federacji Rosyjskiej. Kontrwywiad, operacje zagraniczne i prawo

Problem prawny

Federalna Służba Bezpieczeństwa Rosji (FSB) wykonuje zadania kontrwywiadu i bezpieczeństwa wewnętrznego. Nie należy utożsamiać jej z całym rosyjskim aparatem wywiadowczym ani automatycznie przypisywać jej każdej operacji zagranicznej. Prawnik powinien odróżnić uprawnienie ustawowe służby od tego, czy konkretna czynność pozostaje zgodna z prawem państwa miejsca działania i normami międzynarodowymi. Tajność operacyjna nie oznacza prawnej niewidzialności działania.

Rosyjskie służby a kompetencje

FSB, SWR oraz wojskowe struktury wywiadowcze mają odrębne umocowanie i zadania. W analizie atrybucji znaczenie mają rola wykonawców, podporządkowanie organizacyjne, polecenia i kontrola nad operacją. Posługiwanie się zbiorowym terminem „rosyjskie służby” może być uzasadnione opisowo, ale nie zastępuje precyzyjnej kwalifikacji sprawstwa. Te same wymagania dotyczą działań w cyberprzestrzeni i na terytorium innych państw.

Sprawa Litwinienki i wyrok Carter przeciwko Rosji

W wyroku z 21 września 2021 r. w sprawie Carter przeciwko Rosji (skarga nr 20914/07) ETPC uznał, że zabójstwo Aleksandra Litwinienki w Wielkiej Brytanii zostało dokonane przez osoby działające jako agenci państwa rosyjskiego. Trybunał stwierdził naruszenie zarówno materialnego, jak i proceduralnego aspektu art. 2 EKPC, a także obowiązku współpracy wynikającego z art. 38. To przykład skutecznej sądowej oceny działania niejawnego mimo braku pełnego dostępu do dokumentów służb.

Prawo do życia i kontrola śledcza

Art. 2 EKPC chroni życie i wymaga efektywnego zbadania wiarygodnych zarzutów jego bezprawnego pozbawienia. Obowiązek prowadzenia dochodzenia ma wymiar proceduralny odrębny od oceny samej śmierci. Państwo nie może po prostu powołać się na bezpieczeństwo narodowe jako uniwersalne usprawiedliwienie odmowy wyjaśnienia faktów. Sąd bada też znaczenie dostępnych poszlak, brakujących wyjaśnień oraz współpracy stron postępowania.

Operacje transgraniczne i suwerenność

Działalność funkcjonariuszy na cudzym terytorium może naruszać suwerenność innego państwa, jego przepisy karne oraz prawa osób, których dotyczy. Nie każda aktywność wywiadowcza osiąga próg zakazanego użycia siły z Karty Narodów Zjednoczonych, ale działania przemocowe wymagają oceny pod kątem prawa międzynarodowego i praw człowieka. Podstawa legalności krajowej nie rozstrzyga sama o legalności międzynarodowej.

Granice wnioskowania i odpowiedzialności

Sprawa Carter nie upoważnia do przypisywania FSB każdego podejrzanego zdarzenia z udziałem byłych funkcjonariuszy. Wyrok dotyczył konkretnych faktów i odpowiedzialności Rosji. W nowych sprawach niezbędne jest osobne ustalenie wykonawcy, celu, źródeł dowodowych oraz właściwego reżimu jurysdykcji. Zarazem niejawność nie może sama w sobie unicestwiać prawa osoby pokrzywdzonej do skutecznego środka ochrony.

Od państwowego przypisania do indywidualnej winy

Przy ocenianiu operacji przypisywanych FSB konieczne jest oddzielenie odpowiedzialności międzynarodowej państwa od winy indywidualnej osoby. Wskazanie związku czynności z organem państwa wymaga ustaleń o funkcji, poleceniach i realnym kierowaniu działaniem. Samo podobieństwo metod działania nie jest wystarczającym dowodem. Sprawa śmierci Aleksandra Litwinienki pokazuje znaczenie art. 2 EKPC oraz obowiązków państwa związanych z ochroną życia i skutecznym wyjaśnieniem zdarzenia. W publikacji należy jednak wiernie przedstawiać ustalenia właściwego sądu i nie utożsamiać wyroku międzynarodowego z automatycznym skazaniem każdej osoby wymienianej w mediach. Odrębne są kompetencje FSB i innych rosyjskich struktur wywiadowczych.

Prawa człowieka i standard dowodowy przypisania operacji

Przy ocenie działań operacyjnych związanych z pozbawieniem życia lub wolności nie wystarczy wykazać, że dana służba posiada możliwości techniczne. Trzeba ustalić związek określonych osób z organami państwa, materiał dotyczący polecenia, kontroli lub innych przesłanek przypisania działania i skutki dla praw jednostki. Orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wymagają dokładnego odczytania sentencji i ustaleń, ponieważ odpowiedzialność państwa nie jest równoznaczna z prawomocnym skazaniem każdego wymienianego funkcjonariusza. W sprawach transgranicznych trzeba dodatkowo badać jurysdykcję, zakres obowiązków dochodzeniowych oraz możliwości skutecznej ochrony osoby zagrożonej.

Kompetencja krajowa i działania poza granicami

Ocena rosyjskiej Federalnej Służby Bezpieczeństwa wymaga oddzielenia zadań określonych w prawie krajowym od ewentualnych operacji wykonywanych za granicą. Kompetencja służby nadana przez prawo jednego państwa nie stanowi automatycznego upoważnienia do zatrzymań, użycia przemocy czy innej ingerencji na terytorium państwa obcego. W analizie trzeba ustalić, czy doszło do działania organu, czy można je przypisać państwu oraz jakie normy międzynarodowe mogły zostać naruszone. Powszechne przekonania o sposobie działania służby nie są zamiennikiem dowodu w konkretnej sprawie.

Sprawa Litwinienki jako przykład standardu dowodowego

W sprawie Carter przeciwko Rosji Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpatrywał obowiązki państwa związane ze śmiercią Aleksandra Litwinienki. Dla analizy znaczenie ma nie tylko sam wynik postępowania, lecz także rodzaj dostępnych dowodów, ocena przypisywalności działania państwu i obowiązki proceduralne w zakresie dochodzenia. Publikując opis zdarzeń, trzeba odróżnić ustalenia Trybunału od późniejszych interpretacji medialnych, a także ocenić kontekst temporalny i zakres przyjętej odpowiedzialności. Takie rozróżnienie jest szczególnie ważne przy przypisywaniu niejawnych działań konkretnym instytucjom.

Konkluzja

Ocena FSB nie powinna zatrzymywać się na politycznej retoryce. Największą wagę mają ustalenia sądowe, dokumenty i niezależne raporty, konfrontowane z normami praw człowieka i odpowiedzialności państw. W historii służb czasem to, czego nie ujawniono, przyciąga najwięcej uwagi. Dla prawnika decydujące pozostaje jednak to, co można wykazać.

Źródła

ETPC, Carter przeciwko Rosji, 21.09.2021; Karta Narodów Zjednoczonych.