FSB Federacji Rosyjskiej. Kontrwywiad, operacje zagraniczne i prawo

Problem prawny

Federalna Służba Bezpieczeństwa Rosji (FSB) wykonuje zadania kontrwywiadu i bezpieczeństwa wewnętrznego. Nie należy utożsamiać jej z całym rosyjskim aparatem wywiadowczym ani automatycznie przypisywać jej każdej operacji zagranicznej. Prawnik powinien odróżnić uprawnienie ustawowe służby od tego, czy konkretna czynność pozostaje zgodna z prawem państwa miejsca działania i normami międzynarodowymi. Tajność operacyjna nie oznacza prawnej niewidzialności działania.

Rosyjskie służby a kompetencje

FSB, SWR oraz wojskowe struktury wywiadowcze mają odrębne umocowanie i zadania. W analizie atrybucji znaczenie mają rola wykonawców, podporządkowanie organizacyjne, polecenia i kontrola nad operacją. Posługiwanie się zbiorowym terminem „rosyjskie służby” może być uzasadnione opisowo, ale nie zastępuje precyzyjnej kwalifikacji sprawstwa. Te same wymagania dotyczą działań w cyberprzestrzeni i na terytorium innych państw.

Sprawa Litwinienki i wyrok Carter przeciwko Rosji

W wyroku z 21 września 2021 r. w sprawie Carter przeciwko Rosji (skarga nr 20914/07) ETPC uznał, że zabójstwo Aleksandra Litwinienki w Wielkiej Brytanii zostało dokonane przez osoby działające jako agenci państwa rosyjskiego. Trybunał stwierdził naruszenie zarówno materialnego, jak i proceduralnego aspektu art. 2 EKPC, a także obowiązku współpracy wynikającego z art. 38. To przykład skutecznej sądowej oceny działania niejawnego mimo braku pełnego dostępu do dokumentów służb.

Prawo do życia i kontrola śledcza

Art. 2 EKPC chroni życie i wymaga efektywnego zbadania wiarygodnych zarzutów jego bezprawnego pozbawienia. Obowiązek prowadzenia dochodzenia ma wymiar proceduralny odrębny od oceny samej śmierci. Państwo nie może po prostu powołać się na bezpieczeństwo narodowe jako uniwersalne usprawiedliwienie odmowy wyjaśnienia faktów. Sąd bada też znaczenie dostępnych poszlak, brakujących wyjaśnień oraz współpracy stron postępowania.

Operacje transgraniczne i suwerenność

Działalność funkcjonariuszy na cudzym terytorium może naruszać suwerenność innego państwa, jego przepisy karne oraz prawa osób, których dotyczy. Nie każda aktywność wywiadowcza osiąga próg zakazanego użycia siły z Karty Narodów Zjednoczonych, ale działania przemocowe wymagają oceny pod kątem prawa międzynarodowego i praw człowieka. Podstawa legalności krajowej nie rozstrzyga sama o legalności międzynarodowej.

Granice wnioskowania i odpowiedzialności

Sprawa Carter nie upoważnia do przypisywania FSB każdego podejrzanego zdarzenia z udziałem byłych funkcjonariuszy. Wyrok dotyczył konkretnych faktów i odpowiedzialności Rosji. W nowych sprawach niezbędne jest osobne ustalenie wykonawcy, celu, źródeł dowodowych oraz właściwego reżimu jurysdykcji. Zarazem niejawność nie może sama w sobie unicestwiać prawa osoby pokrzywdzonej do skutecznego środka ochrony.

Konkluzja

Ocena FSB nie powinna zatrzymywać się na politycznej retoryce. Największą wagę mają ustalenia sądowe, dokumenty i niezależne raporty, konfrontowane z normami praw człowieka i odpowiedzialności państw. W historii służb czasem to, czego nie ujawniono, przyciąga najwięcej uwagi. Dla prawnika decydujące pozostaje jednak to, co można wykazać.

Źródła

ETPC, Carter przeciwko Rosji, 21.09.2021; Karta Narodów Zjednoczonych.