Dowód uzyskany nielegalnie: art. 168a k.p.k. a rzetelność procesu

Nielegalny dowód to nie jedno zagadnienie

Problem obejmuje legalność pozyskania materiału, procesową dopuszczalność i jego rzeczywistą wartość dowodową. Są to pytania, na które odpowiada się osobno. Materiał formalnie dopuszczalny może być nieautentyczny, niepełny lub niewiarygodny. Odwrotnie, sam zarzut naruszenia procedury nie prowadzi do mechanicznego odrzucenia każdej informacji.

Co rzeczywiście stanowi art. 168a k.p.k.

Przepis ogranicza możliwość uznania dowodu za niedopuszczalny wyłącznie z tej przyczyny, że uzyskano go z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego. Zawiera jednak szczególne zastrzeżenie dotyczące materiału uzyskanego przez funkcjonariusza publicznego w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych w wyniku zabójstwa, umyślnego uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienia wolności. Nie uchyla innych szczególnych zakazów dowodowych.

Ocena materiału na podstawie art. 7 k.p.k.

Dopuszczenie dowodu nie rozstrzyga o prawdziwości wynikających z niego twierdzeń. Sąd jest zobowiązany ocenić materiał według zasad prawidłowego rozumowania, wiedzy i doświadczenia życiowego. Przy nagraniach, zrzutach ekranu i korespondencji trzeba zbadać pełny kontekst, sposób pozyskania, oryginalny nośnik i możliwe manipulacje.

Dokumentacja cyfrowa i ciąg przekazania

Przy telefonach i komunikatorach istotne są oryginalne pliki, metadane, opis czynności zabezpieczających, sposób sporządzenia kopii i ciąg osób mających dostęp do materiału. Eksport rozmowy może różnić się od zrzutu ekranu. Obrona powinna domagać się danych umożliwiających kontrolę autentyczności i kompletności, nie poprzestając na twierdzeniu o bezprawnym pozyskaniu.

Gwarancje procesu i prawa podstawowe

Art. 168a trzeba odczytywać razem z prawem do sądu, prywatności i standardem rzetelnego postępowania. Ewentualne naruszenie praw jednostki może mieć znaczenie dla uczciwości całego procesu, nawet gdy nie powstaje automatyczny zakaz przeprowadzenia dowodu. Należy odróżnić konsekwencje uchybienia proceduralnego od odrębnej odpowiedzialności osoby, która bezprawnie pozyskała materiał.

Precyzyjna strategia obrony

Wniosek powinien identyfikować źródło dowodu, konkretną czynność, naruszoną normę, zakres niepełności i wpływ na możliwość obrony. W zależności od sprawy uzasadnione może być żądanie protokołów, oryginalnych danych, opinii biegłego lub przesłuchania osoby zabezpieczającej nośnik. W apelacji należy powiązać uchybienia z wpływem na ustalenia sądu.

Treść art. 168a nie znosi innych gwarancji procesowych

Art. 168a k.p.k. odnosi się do dopuszczalności dowodu uzyskanego z naruszeniem przepisów lub za pomocą czynu zabronionego. Nie należy jednak wyciągać wniosku, że każdy materiał uzyskany nielegalnie musi zostać użyty, niezależnie od jego pochodzenia i rzetelności. Konieczne pozostaje zbadanie innych przepisów, w tym bezwzględnych zakazów dowodowych, reguł przesłuchania, prawa do obrony oraz standardów konwencyjnych. Sąd musi także ocenić wiarygodność dowodu, co nie jest tym samym co jego formalna dopuszczalność.

Jak argumentować w indywidualnej sprawie

Wniosek procesowy powinien identyfikować czynność, która doprowadziła do uzyskania materiału, konkretny zarzut naruszenia i wpływ tego naruszenia na integralność lub możliwość kontroli dowodu. Nie wystarczy użyć etykiety „owoc zatrutego drzewa”, bez wskazania norm obowiązujących w polskim postępowaniu. W odniesieniu do danych cyfrowych warto zbadać, kto uzyskał dostęp, w jaki sposób wykonano kopię, czy zachowano metadane i czy materiał mógł zostać zmodyfikowany. Argumentacja musi rozróżniać niedopuszczalność dowodu, jego niewiarygodność i wadliwą ocenę przez sąd.

Trzy pytania przed powołaniem art. 168a

Najpierw trzeba ustalić, kto, kiedy i w jaki sposób uzyskał dowód oraz jaki konkretnie przepis miał zostać naruszony. Następnie należy zbadać, czy w danej sytuacji ma zastosowanie inny szczególny zakaz dowodowy lub gwarancja procesowa, której art. 168a nie może być odczytywany jako proste zniesienie. Trzecim elementem jest ocena wiarygodności i wpływu sposobu pozyskania materiału na jego integralność. Materiał cyfrowy może być formalnie przyjęty do akt, a jednocześnie budzić istotne wątpliwości co do autorstwa lub kompletności. Nie należy też mechanicznie przenosić na polski proces amerykańskiej doktryny „owoców zatrutego drzewa” bez wskazania polskich przepisów i orzecznictwa. Dobra argumentacja przedstawia konkretne dowody naruszenia oraz żądane konsekwencje procesowe. Samo słowo „nielegalny” bez wskazania okoliczności nie zastępuje analizy ustawowej.

Dopuszczalność dowodu i ocena sposobu jego uzyskania

Art. 168a k.p.k. dotyczy problematyki niedopuszczalności dowodu wyłącznie z powodu określonych naruszeń związanych z jego uzyskaniem. Nie można z niego wyprowadzać ogólnej zasady, że dowolny materiał – niezależnie od źródła i sposobu pozyskania – jest automatycznie dopuszczalny i wiarygodny. Należy zbadać zakres przepisu, ewentualne szczególne zakazy dowodowe, standard konstytucyjny oraz prawa podstawowe. Dopuszczenie określonego materiału i przypisanie mu wiarygodności stanowią dwie odrębne decyzje procesowe.

Sformułowanie zarzutu dowodowego

Kwestionując materiał pozyskany niezgodnie z prawem, trzeba określić dokładnie, na czym polegało naruszenie, kto przeprowadził czynność, jakie uprawnienia miał organ i jakie reguły ochrony jednostki zostały naruszone. Sama etykieta „nielegalny dowód” jest za mało precyzyjna. Należy ponadto rozważyć konsekwencje procesowe konkretnego uchybienia oraz możliwą niezależną podstawę podważenia autentyczności, integralności albo mocy dowodowej. Wniosek powinien odnosić się do konkretnego materiału, a nie do abstrakcyjnej oceny postępowania organów.

Konkluzja

Art. 168a k.p.k. nie ustanawia zasady bezwarunkowej wiary w każdy materiał zdobyty z naruszeniem prawa. O wyniku sporu rozstrzyga dokładna analiza źródła, znaczenia, wiarygodności oraz konkretnych gwarancji procesowych.

Źródła pierwotne

Art. 7, 168a, 170 i 410 k.p.k.; art. 45 i 47 Konstytucji RP; art. 6 i 8 EKPC.

• Tekst aktu prawnego – Elektroniczny Dziennik Ustaw