CIA. Operacje niejawne, suwerenność państw i granice bezpieczeństwa

Teza analizy

Central Intelligence Agency jest jednym z najważniejszych podmiotów współczesnego systemu wywiadu zagranicznego. Tajne operacje pozwalają realizować politykę bezpieczeństwa w warunkach niejawności, lecz rodzą napięcie między racją stanu, demokratyczną kontrolą oraz suwerennością państw. Samo krajowe upoważnienie do prowadzenia określonych czynności nie przesądza jeszcze o ich zgodności z normami międzynarodowymi.

Od National Security Act do współczesnej CIA

CIA powstała w 1947 r. jako element reorganizacji amerykańskiego systemu bezpieczeństwa. Jej misji nie należy utożsamiać z zadaniami federalnej policji śledczej FBI. Zakres wywiadu zagranicznego, działań niejawnych i ich wewnętrznego nadzoru podlega ustawom oraz regulacjom wykonawczym. Executive Order 12333 i procedury dotyczące danych osób amerykańskich obrazują, że niejawność informacji wywiadowczej nie stanowi zwolnienia z norm prawa krajowego.

Iran 1953: operacja a zasada nieinterwencji

Wydarzenia w Iranie w 1953 r., zakończone odsunięciem premiera Mohammada Mosaddegha, stanowią jeden z najbardziej znanych przykładów udziału CIA w operacji mającej wpływ na sytuację polityczną za granicą. Odtajnione materiały archiwalne pozwalają analizować genezę, metody i polityczne skutki ingerencji. Ocena prawna powinna uwzględniać reguły obowiązujące w ówczesnym czasie, w szczególności zasadę nieinterwencji, a nie automatycznie stosować wszystkie późniejsze standardy.

Operacja ukryta przed opinią publiczną

W prawie i praktyce amerykańskiej działalność niejawna może dotyczyć wpływania na sytuację za granicą bez publicznego potwierdzania roli rządu USA. Nie jest to kategoria tożsama z każdym pozyskiwaniem informacji wywiadowczych. Występują też mechanizmy kontroli władz wykonawczych i ustawodawczych. Zasadnicze pytanie dotyczy tego, czy realny nadzór może przeciwdziałać nadużyciom, gdy podstawowe fakty pozostają niedostępne społeczeństwu.

Tajne zatrzymania i zakaz tortur

Debata o programach zatrzymań i przesłuchiwania prowadzonych po 11 września 2001 r. ujawniła fundamentalny konflikt między argumentacją bezpieczeństwa a zakazem tortur i nieludzkiego traktowania. Orzecznictwo ETPC w sprawach dotyczących udziału państw europejskich w operacjach CIA przypomina, że współpraca wywiadowcza nie uchyla pozytywnych i negatywnych obowiązków państw. Istnieją także obowiązki wyjaśnienia naruszeń oraz zapewnienia skutecznych środków ochrony pokrzywdzonym.

Suwerenność i międzynarodowa odpowiedzialność

Legalność działania CIA na obcym terytorium zależy od charakteru operacji, ewentualnej zgody państwa przyjmującego i norm prawa międzynarodowego. Należy oddzielać szpiegostwo jako zjawisko regulowane przede wszystkim przez prawa krajowe od bezprawnego stosowania przemocy, naruszenia suwerenności i ingerencji w swobodę polityczną innego państwa. W przypadku szkody trzeba ustalić przypisywalność zachowania USA i zakres zobowiązań międzynarodowych.

Wnioski: co oznacza odtajnienie?

Dostęp do dokumentów po wielu latach jest cenny dla historyków i prawników, lecz nie usuwa konsekwencji decyzji podjętych w przeszłości. Z kolei dostępność pojedynczego dokumentu nie oznacza automatycznego poznania całej operacji. Najważniejszy pozostaje legalny łańcuch kompetencji, odpowiedzialność decydentów i możliwość ochrony osoby pokrzywdzonej. Czasem karta oznaczona kiedyś klauzulą tajności mówi więcej o granicach władzy niż o sekretach samego wywiadu.

Źródła

CIA – The Road to Covert Action in Iran, 1953; CIA – procedury Executive Order 12333; Karta Narodów Zjednoczonych.