Art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników: KRUS, zlecenie i limit przychodu w 2026 r.

Stan prawny na 15 października 2026 r. WILIŃSKI LEGAL — analiza art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, praktyki KRUS i orzecznictwa sądowego. Zastosowanie przepisów wymaga uwzględnienia dokumentacji konkretnej sprawy.

Podstawowa funkcja art. 5b: ciągłość KRUS mimo zlecenia

Rolniczy system ubezpieczeń społecznych ma własne przesłanki objęcia ubezpieczeniem i nie jest dowolnym wariantem obok ZUS. Podjęcie aktywności rodzącej inny tytuł obowiązkowych ubezpieczeń społecznych co do zasady wymaga oceny dalszego podlegania KRUS. Artykuł 5b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. ustanawia wyjątek dla rolnika lub domownika wykonującego określone umowy cywilnoprawne albo pełniącego funkcję w radzie nadzorczej. Pozwala zachować ciągłość już istniejącego obowiązkowego ubezpieczenia rolniczego pomimo powstania kolejnego tytułu ubezpieczeń społecznych. Nie tworzy natomiast samodzielnej możliwości wyboru KRUS przez osobę, która wcześniej nie spełniała przesłanek podlegania temu ubezpieczeniu.

Trzy warunki, które należy zbadać łącznie

Zgodnie z art. 5b ust. 1 rolnik lub domownik musi przed podjęciem danej aktywności podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy. Następnie musi zostać objęty innym ubezpieczeniem z tytułu umowy wskazanej w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych albo powołania do rady nadzorczej. Wreszcie przychód z tego tytułu w rozliczeniu miesięcznym nie może przekraczać kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę. Każda przesłanka ma własny ciężar dowodowy. Przekonanie o podleganiu KRUS albo systematyczne opłacanie składek nie zastępuje wykazania pierwszego warunku.

Ubezpieczenie z mocy ustawy to nie ubezpieczenie na wniosek

Sformułowanie o pełnym ubezpieczeniu z mocy ustawy jest zasadniczym ograniczeniem zakresu art. 5b. Trzeba ustalić status gospodarstwa, podstawę objęcia ubezpieczeniem emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim, a także chronologię decyzji. W wyroku z 25 kwietnia 2023 r., I USKP 83/22, Sąd Najwyższy rozważał sytuację osoby objętej rolniczym ubezpieczeniem na wniosek. Zwrócił uwagę, że brak wymaganego ustawowego statusu nie może zostać naprawiony samym niewielkim wynagrodzeniem ze zlecenia. Orzeczenie obrazuje, dlaczego w sprawach o dalsze ubezpieczenie należy zaczynać od podstawy wcześniejszego podlegania, a nie od prostej kalkulacji przychodu.

Jakie tytuły są objęte wyjątkiem

Przepis dotyczy umowy agencyjnej, umowy zlecenia i innych umów o świadczenie usług, do których zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się odpowiednio regulację zlecenia, oraz powołania do rady nadzorczej. Sam tytuł dokumentu nie przesądza o kwalifikacji. Należy ustalić rzeczywisty przedmiot, sposób wykonywania czynności oraz związany z nim tytuł w systemie ubezpieczeń powszechnych. Nie wolno rozszerzać art. 5b na stosunek pracy ani na prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej tylko dlatego, że każde z tych źródeł również przynosi zarobek. Dla działalności gospodarczej odrębne rozwiązanie przewiduje art. 5a tej samej ustawy.

KRUS i ZUS mogą współistnieć — art. 5b nie wyłącza składek ze zlecenia

Kontynuacja ubezpieczenia rolniczego w tym trybie jest dopuszczalna właśnie pomimo pojawienia się innego ubezpieczenia społecznego. Jeżeli wykonywanie zlecenia podlega zasadom ubezpieczeń emerytalnych i rentowych w ZUS, obowiązki płatnika trzeba wykonywać niezależnie od pozostawania osoby zainteresowanej w KRUS. Nie jest trafne twierdzenie, że zachowanie KRUS powoduje automatyczne zwolnienie z obowiązków ZUS albo pozwala wybrać wyłącznie korzystniejszą stawkę. Osobnej analizy wymaga ubezpieczenie zdrowotne oraz sytuacja członków rodziny zgłoszonych przez rolnika — kwestia ta została wyraźnie zaakcentowana w oficjalnych informacjach Kasy.

Limit na rok 2026: 4 806 zł, a nie połowa minimalnego wynagrodzenia

Od 1 stycznia 2026 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4 806 zł, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 11 września 2025 r., Dz.U. poz. 1242. Tę samą kwotę jako limit z art. 5b podaje KRUS. Należy ją odróżnić od minimalnej stawki godzinowej, wynagrodzenia netto i rocznej kwoty granicznej podatku związanej z art. 5a. Dawniejsza granica odpowiadająca połowie minimalnego wynagrodzenia obowiązywała przed zmianą z końca grudnia 2016 r. Analiza starszych okresów musi zatem uwzględniać stan prawny właściwy dla konkretnych miesięcy, a nie przykładać współczesnego limitu do dawnych lat.

Rozliczenie miesięczne: problem interpretacji, który zmienia wynik sprawy

Art. 5b posługuje się określeniem „przychód osiągany z tego tytułu w rozliczeniu miesięcznym”. Nie oznacza ono bez dalszej analizy tego samego co pojedyncza wypłata dokonana w danym miesiącu. W wyroku z 19 października 2022 r., III USKP 151/21, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zwrot ten może odnosić się do metody wyliczenia przeciętnego miesięcznego przychodu, nie zaś wyłącznie do miesięcznego okresu kalendarzowego. W zależności od charakteru i czasu trwania zlecenia dopuszczalne może być rozliczenie obejmujące dłuższy okres. Nie należy jednak wyprowadzać z orzeczenia bezwzględnej zasady podziału każdej wypłaty przez dwanaście bez zbadania okresu umowy oraz dowodów rozliczeń.

Spór przed sądem w 2026 r. o sposób obliczenia przychodu

Problem pozostaje praktyczny również obecnie. W wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga z 13 lutego 2026 r., VII U 1954/25, oceniano w szczególności dopuszczalność wyliczenia średniej miesięcznej na podstawie przychodów osiąganych w szerszym okresie. Sąd zmienił decyzję KRUS w części, zaś w pozostałym zakresie odwołanie oddalił. Jest to istotne rozstrzygnięcie, ale zależne od konkretnej chronologii i wysokości przychodów. W odwołaniu trzeba wykazać rzeczywisty okres wykonywania umowy, sposób naliczania wynagrodzenia, zestawienie kwot oraz prawne uzasadnienie przyjętego algorytmu. Sama deklaracja, że „roczna średnia była niska”, nie wystarcza.

Kilka zleceń i nierównomierne wypłaty

Gdy rolnik ma kilka umów albo otrzymuje wynagrodzenie z opóźnieniem, należy zebrać wszystkie istotne tytuły i zweryfikować ich związek z przepisem. Nie można z góry założyć, że każdy kontrakt ma odrębny, wielokrotny limit 4 806 zł. Trzeba też odróżnić okres wykonania usług od daty wystawienia rachunku i daty faktycznej wypłaty. Przykładowo duża jednorazowa wypłata za kilka wcześniejszych miesięcy wymaga analizy zasad rozliczenia, a nie tylko porównania pojedynczego przelewu z minimalnym wynagrodzeniem. Weryfikacji podlegają dokumenty płatnika, umowy i ich aneksy, dane ZUS oraz wyjaśnienia co do rzeczywistego okresu wykonywania czynności.

Art. 5a, umowa o pracę i status studenta: trzy odrębne sytuacje

Artykuł 5a dotyczy kontynuacji ubezpieczenia rolniczego przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej i operuje innymi warunkami, w tym odrębnym limitem podatkowym. Umowa o pracę rodzi inny tytuł ubezpieczeniowy i nie jest objęta wyjątkiem z art. 5b. Z kolei gdy rolnik lub domownik jest uczniem albo studentem do ukończenia 26 lat, a zlecenie nie powoduje objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym w ZUS, może nie powstać podstawowa przesłanka zastosowania art. 5b — nie występuje bowiem inne ubezpieczenie z tego tytułu. W takim układzie status w KRUS trzeba badać według zasad ogólnych, czego nie wolno mylić z „utratą KRUS z powodu bycia studentem”.

Czternastodniowy obowiązek zgłaszania zmian do KRUS

Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy rolnik, bez oczekiwania na wezwanie, powinien w ciągu 14 dni informować Kasę o okolicznościach wpływających na podleganie ubezpieczeniu i zmianach tych okoliczności. Dotyczy to także aktywności, która może uruchomić stosowanie art. 5b. W praktyce należy zgłaszać ją pisemnie, zachowywać potwierdzenie doręczenia oraz dołączać umowę i dostępne dane o wynagrodzeniu. Zmiana wartości zlecenia czy podjęcie kolejnego kontraktu wymaga ponownej oceny skutków ubezpieczeniowych. Sam fakt przekazania danych do ZUS nie powinien być utożsamiany z prawidłowym wykonaniem obowiązku informacyjnego wobec KRUS.

Odstąpienie od ubezpieczenia według art. 5b ust. 2

Rolnik lub domownik spełniający przesłanki ustępu pierwszego może złożyć w KRUS oświadczenie o odstąpieniu od tego ubezpieczenia. Ustawa wyraźnie wyklucza skutek wcześniejszy niż dzień złożenia oświadczenia w Kasie. Nie jest więc dopuszczalne swobodne deklarowanie skutku wstecznego po ujawnieniu niekorzystnych rozliczeń. Przed złożeniem oświadczenia warto ocenić ciągłość tytułów, obowiązki składkowe, uprawnienia do świadczeń oraz okoliczności dotyczące innych osób pozostających w gospodarstwie. Dla celów dowodowych należy zachować treść oświadczenia i urzędowe potwierdzenie jego wpływu.

Decyzja KRUS oraz odwołanie do sądu

Jeżeli KRUS zakwestionuje dalsze podleganie ubezpieczeniu, trzeba otrzymać decyzję i skontrolować jej daty, podstawę prawną, zakres oraz sposób ustalenia przychodu. Sprawa dotycząca ubezpieczenia społecznego rolników nie staje się automatycznie typową sprawą administracyjną z odwołaniem według k.p.a. Co do zasady odwołanie od decyzji organu rentowego wnosi się za pośrednictwem organu w terminie miesiąca od doręczenia, na zasadach art. 477⁹ k.p.c. W piśmie warto wyodrębnić trzy grupy zarzutów: wcześniejszy status z mocy ustawy, właściwą kwalifikację kontraktu oraz błąd w metodzie ustalania przychodu. Przy sprawach dotyczących wielu lat trzeba osobno sprawdzić zmiany regulacji obowiązujące w poszczególnych okresach.

Trzy przykłady pokazujące granice przepisu

Przykład pierwszy: rolnik wcześniej objęty KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy wykonuje zlecenie rozliczane co miesiąc na 3 500 zł brutto. Próg 4 806 zł nie jest przekroczony, ale należy jeszcze zbadać pozostałe przesłanki i prawidłowość zgłoszenia. Przykład drugi: roczny kontrakt przynosi jedną skumulowaną wypłatę za wiele miesięcy. Sama data przelewu nie rozstrzyga o sposobie rozliczenia; potrzebne są umowa, rachunki, chronologia i analiza orzecznictwa. Przykład trzeci: osoba ubezpieczona w KRUS tylko na wniosek wykonuje niskopłatne zlecenie. Kwota poniżej limitu nie tworzy automatycznie statusu ustawowego, którego art. 5b wymaga jako przesłanki wstępnej.

Wnioski dla praktyki ubezpieczeniowej

Art. 5b ma chronić ciągłość rolniczego ubezpieczenia przy określonej, dodatkowej aktywności zarobkowej, lecz nie daje ogólnego prawa do wyboru tańszego systemu. W roku 2026 limit przychodu wynosi 4 806 zł. Równie ważny jak kwota jest jednak formalny status ubezpieczonego przed zleceniem, rodzaj tytułu w systemie ZUS i sposób ustalenia przychodu „w rozliczeniu miesięcznym”. Najbezpieczniejsza strategia polega na bieżącym informowaniu KRUS, gromadzeniu dokumentów i niezwłocznym kwestionowaniu wadliwej decyzji, a nie na rekonstruowaniu rozliczeń dopiero po latach.

Podstawy prawne, KRUS i orzecznictwo

• Ustawa z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników — tekst jednolity, Dz.U. 2025 poz. 1770
• KRUS — umowy zlecenia oraz rada nadzorcza
• KRUS — limit przychodu obowiązujący w 2026 r.
• Rozporządzenie RM z 11.09.2025 r. — minimalne wynagrodzenie 2026 r.
• Sąd Najwyższy, I USKP 83/22, wyrok z 25.04.2023 r.
• Sąd Najwyższy, III USKP 151/21, wyrok z 19.10.2022 r.
• Sąd Okręgowy Warszawa-Praga, VII U 1954/25, wyrok z 13.02.2026 r.