Odpowiedzialność członka zarządu z art. 299 KSH – kiedy można się od niej uwolnić?

Bezskuteczna egzekucja jest fundamentem roszczenia

Wierzyciel nie powinien traktować członka zarządu jako pierwszego dłużnika zamiast spółki. Mechanizm art. 299 uruchamia się po wykazaniu bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. W praktyce najczęściej będzie to postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji, ale ocena może wynikać również z innych jednoznacznych okoliczności pokazujących, że spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie.

Dla pozwanego ważne jest sprawdzenie, czy wierzyciel rzeczywiście skierował egzekucję do dostępnego majątku i czy twierdzenie o bezskuteczności nie jest przedwczesne.

„Właściwy czas” na upadłość – najważniejszy punkt sporu

Pierwsza przesłanka egzoneracyjna pozwala uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego lub o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

Spór o „właściwy czas” jest w praktyce sporem o sytuację finansową spółki. Trzeba analizować wymagalne zobowiązania, płynność, bilans, prognozy, wykonywanie płatności i moment powstania stanu niewypłacalności. Samo wskazanie daty formalnego wniosku nie wystarcza, jeżeli nie wiadomo, kiedy obowiązek jego złożenia powstał.

Brak winy

Druga droga obrony polega na wykazaniu, że niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z winy członka zarządu. To przesłanka oceniana indywidualnie. Nie każdy brak wiedzy o kondycji spółki jest usprawiedliwiony – członek zarządu ma obowiązki organizacyjne i informacyjne związane z pełnieniem funkcji.

Znaczenie mogą mieć jednak wyjątkowe okoliczności: rzeczywiste odsunięcie od informacji mimo podejmowanych działań, nagłe zdarzenia uniemożliwiające wykonywanie funkcji albo inne fakty pokazujące, że dana osoba nie mogła w sposób zawiniony doprowadzić do złożenia wniosku w wymaganym czasie.

Brak szkody wierzyciela

Trzecia przesłanka pozwala wykazać, że mimo niezłożenia wniosku o upadłość, nieotwarcia restrukturyzacji i niezatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody. W praktyce wymaga to często analizy ekonomicznej: porównania hipotetycznego poziomu zaspokojenia w razie terminowego działania z rzeczywistym poziomem zaspokojenia.

To nie jest prosta teza „spółka i tak nie miała pieniędzy”. Potrzebne mogą być dokumenty księgowe, dane o strukturze majątku i zobowiązań oraz opinia specjalistyczna.

Szczególna ochrona byłego członka zarządu po wyroku TK

Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2023 r. art. 299 nie może być rozumiany w sposób, który pozbawia byłego członka zarządu możliwości wykazania nieistnienia wierzytelności stwierdzonej orzeczeniem wydanym w postępowaniu wszczętym już po utracie przez niego statusu członka zarządu. To ważny wyjątek od praktycznego skutku wcześniejszego tytułu przeciwko spółce.

Najpierw wierzyciel musi wykazać podstawowe przesłanki

Odpowiedzialność z art. 299 KSH nie zastępuje odpowiedzialności samej spółki. Wierzyciel powinien wykazać istnienie zobowiązania spółki oraz bezskuteczność egzekucji w wymaganym zakresie. Spór często dotyczy tego, czy materiał rzeczywiście dowodzi bezskuteczności, a także czy dana osoba pełniła funkcję członka zarządu w okresie istotnym dla powstania podstaw odpowiedzialności.

Moment powstania podstawy do zgłoszenia niewypłacalności jest kluczowy

Jedna z głównych linii obrony dotyczy wykazania, że we właściwym czasie podjęto działania wymagane prawem albo że zachodzą inne ustawowe przesłanki egzoneracyjne. Dlatego trzeba rekonstruować sytuację finansową spółki miesiąc po miesiącu: płynność, wymagalne zobowiązania, bilans, finansowanie i realne możliwości kontynuowania działalności. Późniejsze bankructwo nie dowodzi automatycznie, że obowiązek istniał w dowolnie wcześniejszej dacie.

Rezygnacja z zarządu nie usuwa automatycznie ryzyka za wcześniejszy okres

Data wykreślenia z KRS nie zawsze w pełni odpowiada dacie skutecznego zakończenia funkcji. Przy analizie trzeba sprawdzić uchwały, oświadczenia o rezygnacji, ich doręczenie oraz rzeczywisty okres pełnienia mandatu. Z drugiej strony osoba, która nie była już członkiem zarządu w istotnym okresie, nie powinna odpowiadać tylko dlatego, że rejestr został zaktualizowany z opóźnieniem.

Szkoda wierzyciela wymaga związku z zaniechaniem

W określonych konfiguracjach znaczenie ma argument, że mimo niezgłoszenia właściwego wniosku wierzyciel nie poniósł szkody. Taka obrona wymaga jednak materiału ekonomicznego: trzeba pokazać hipotetyczny poziom zaspokojenia przy terminowym działaniu i porównać go z rzeczywistą sytuacją. Ogólne stwierdzenie, że spółka „i tak nic nie miała”, powinno zostać poparte dokumentacją finansową.

Sprawa z art. 299 powinna być przygotowana jak rekonstrukcja finansowa

Najważniejsze dokumenty to sprawozdania, księgi, zestawienia zobowiązań, wyciągi, postępowania egzekucyjne, decyzje zarządu i materiały dotyczące działań restrukturyzacyjnych lub upadłościowych. Dobrze przygotowana chronologia pozwala sądowi zobaczyć momenty krytyczne i rolę konkretnej osoby. Bez tego spór łatwo redukuje się do uproszczenia „spółka nie zapłaciła, więc zarząd odpowiada”.

Przeczytaj również

• Tajemnica przedsiębiorstwa po odejściu pracownika: jak chronić know-how bez fikcyjnych zakazów
• Business judgment rule w spółce z o.o. – kiedy ryzykowna decyzja zarządu nie oznacza odpowiedzialności?

Warto przeczytać także

• Wniosek o upadłość spółki: termin 30 dni i odpowiedzialność zarządu
• Odpowiedzialność zarządu za zaległości podatkowe spółki: art. 116