Dowód cyfrowy w procesie karnym

Teza dowodowa

Należy oznaczyć konkretny fakt, np. treść komunikacji, datę zdarzenia, lokalizację albo przepływ środków. Żądanie „wszystkich danych” zwykle nie daje organowi podstaw do oceny przydatności dowodu.

Integralność i pochodzenie

Znaczenie mają źródłowe pliki, metadane, kontekst korespondencji oraz możliwość sprawdzenia, kto rzeczywiście używał konta. Nazwa profilu nie jest automatycznie dowodem autorstwa. W razie potrzeby należy wskazać zagadnienia wymagające wiadomości specjalnych.

Dostępność i retencja

Źródło danych może znajdować się u strony, świadka lub usługodawcy. Trzeba uzasadnić sposób ich pozyskania, zakres żądania i potrzebę pilnej czynności, jeśli dane mogą zostać usunięte w normalnym toku retencji.

Oddalenie wniosku

Art. 170 k.p.k. reguluje przesłanki oddalenia. W dalszej kontroli należy wskazać dokładnie, dlaczego sąd błędnie ocenił przydatność lub możliwość przeprowadzenia konkretnego dowodu.

Przykład zastosowania

Obrona żąda ustalenia pełnej historii rozmowy, wskazując okres i fakt, który ma zostać wykazany, zamiast opierać się na jednym wyciętym obrazie.

Czy zabezpieczono oryginał danych i możliwe ślady edycji

Wartość dowodowa pliku zależy m.in. od tego, czy można odtworzyć jego pochodzenie, czas wytworzenia i integralność. Wniosek obejmujący korespondencję z komunikatora, lokalizację urządzenia albo historię logowania powinien wskazywać zakres czasowy i powiązanie z konkretnym faktem. Przy sporze o autentyczność trzeba rozważyć dostępność danych źródłowych, kopii binarnych, metadanych oraz zapisów po stronie operatora, jeżeli możliwe jest ich legalne uzyskanie. Nie wolno zakładać, że każdy zrzut ekranu można równie łatwo sfałszować ani że sam plik z urządzenia przesądza o tożsamości jego autora. Konieczne jest zbadanie dostępu innych użytkowników i sposobu wykorzystania konta. Ustalenia techniczne powinny być włączone do szerszej oceny materiału dowodowego.

Precyzja tezy dowodowej w sprawie komunikatora

Wniosek o przeprowadzenie dowodu z telefonu powinien wskazywać, jakie fakty mają być ustalone, z jakiego zakresu wiadomości, w jakim przedziale czasowym i dlaczego są istotne dla odpowiedzialności oskarżonego. Żądanie „zbadania całego urządzenia” bez ograniczeń może obejmować dużą ilość danych osób trzecich i utrudniać ocenę przydatności. Lepiej wyjaśnić, czy chodzi o oryginalną rozmowę, metadane, historię usunięcia pliku czy weryfikację autora. Niekiedy potrzebne są wiadomości specjalne.

Odmowa dowodu i możliwość ponownego sformułowania

Jeżeli sąd oddala wniosek na podstawie art. 170 k.p.k., warto odtworzyć dokładną przyczynę odmowy i sprawdzić, czy problemem była istotność faktu, przydatność dowodu czy inna ustawowa przesłanka. Nie zawsze uzasadnione będzie ponowienie identycznego żądania. Często celowe jest doprecyzowanie tezy albo wykazanie, dlaczego nowy materiał rzeczywiście podważa ustalenie istotne dla rozstrzygnięcia. Należy również zabezpieczyć oryginalny materiał przed utratą.

Prawidłowa konstrukcja wniosku o dane cyfrowe

Wniosek dowodowy na podstawie art. 169 k.p.k. powinien oznaczać środek dowodowy i fakty wymagające wykazania. Przy korespondencji elektronicznej warto wskazać konkretny przedział czasu, konto lub urządzenie, rodzaj wiadomości i to, dlaczego mają znaczenie dla spornego fragmentu zdarzenia. Sąd może oceniać podstawy oddalenia z art. 170, jednak ogólny wniosek o „zbadanie wszystkich danych” naraża stronę na zarzut braku związku z istotnymi okolicznościami. Jeśli druga strona kwestionuje autentyczność, należy rozważyć zabezpieczenie nośnika, kopii kryminalistycznej i danych źródłowych. Materiał uzyskany przez nieuprawnione wejście na konto osoby trzeciej rodzi dodatkowo pytania o legalność sposobu pozyskania. Nie należy ukrywać braków w ciągłości przechowywania plików. Im dokładniej wniosek wyjaśnia tezę, metodę weryfikacji i zakres danych, tym łatwiej sądowi rozpoznać rzeczywistą potrzebę dowodową.

Zakres żądania i kontrola integralności

Wniosek obejmujący dane cyfrowe powinien identyfikować urządzenie, okres, rodzaj danych i tezę dowodową. Konieczne jest określenie, dlaczego zabezpieczony materiał może wykazać istotną okoliczność, a także jak ograniczyć ingerencję w dane osób postronnych. Przy sporze o autentyczność pliku znaczenie mogą mieć metadane, wartości kontrolne i chronologia dostępu. Żądanie nieograniczonego kopiowania wszystkich urządzeń może być nieproporcjonalne.

Oznaczenie żądanego materiału

W przypadku danych telekomunikacyjnych, plików lub informacji z urządzenia samo ogólne określenie „cała historia telefonu” może uniemożliwić proporcjonalne przeprowadzenie dowodu. Warto wskazać daty, typ danych, identyfikator konta albo urządzenia i fakt, jaki ma zostać udowodniony. Jeżeli znaczenie ma autentyczność nagrania, należy sformułować odrębne pytania o metadane i możliwe ślady edycji. Wniosek dowodowy nie zastępuje podstawy prawnej uzyskania informacji objętych ochroną prywatności; organ musi zachować odpowiedni tryb.

Kontrola odmowy dowodu

Argumentując przeciwko oddaleniu wniosku dowodowego, należy dokładnie wskazać, dlaczego materiał może wykazać fakt istotny i nie jest tylko powtórzeniem dowodu już przeprowadzonego. Odrębne znaczenie mają przeszkody techniczne i rzeczywista możliwość pozyskania danych od dostawcy. Wskazanie alternatywnego, węższego zakresu może ułatwić uwzględnienie wniosku. W postępowaniu odwoławczym ważne jest odtworzenie treści pierwotnego wniosku i uzasadnienia jego oddalenia, a nie dodawanie później zupełnie nowych hipotez.

Wniosek dowodowy a konkretna teza

Art. 169 k.p.k. wymaga, by żądanie przeprowadzenia dowodu wskazywało dowód oraz okoliczności, które mają zostać udowodnione. W odniesieniu do danych elektronicznych trzeba oznaczyć źródło, zakres czasowy, urządzenie lub konto, sposób pozyskania oraz znaczenie dla spornych faktów. Wniosek o „zbadanie całego telefonu” może być nadmiernie ogólny albo nieproporcjonalny. Lepiej wskazać konkretny zakres danych, ewentualne metadane i pytania dla biegłego, jeżeli ich odczytanie wymaga wiadomości specjalnych.

Odmowa przeprowadzenia dowodu z art. 170 k.p.k.

Sąd rozważa ustawowe podstawy oddalenia wniosku, m.in. nieistotność okoliczności lub nieprzydatność wskazanego dowodu. W sprawie plików cyfrowych nie wystarczy jednak stwierdzić, że materiał jest niewygodny organizacyjnie. Strona powinna wykazać istotność żądanych informacji, możliwość ich pozyskania i powiązanie z konkretną tezą. Jeśli plik mógł zostać zmieniony, można wnosić o zabezpieczenie urządzenia i ocenę integralności danych, zamiast opierać się wyłącznie na wydruku ekranu.

Integralność, uprawnienia i tajemnice chronione

Przy danych elektronicznych szczególnie ważne jest udokumentowanie źródła oraz ciągłości przechowywania kopii. Należy też badać granice uprawnienia organu do pozyskiwania danych, prywatność osób trzecich i tajemnice prawnie chronione. Uzyskanie dowodu z konta innej osoby i późniejsze użycie go w procesie to zagadnienia odrębne. Profesjonalny wniosek powinien zatem proponować metodę technicznej weryfikacji przy ograniczeniu niepotrzebnej ingerencji w dane niezwiązane ze sprawą.

Jak sprecyzować wniosek o dane elektroniczne

Wniosek zgodny z art. 169 k.p.k. powinien oznaczać dowód, fakt wymagający wykazania i cel czynności. Przy komunikatorze może to być konkretna rozmowa, konto i przedział czasu, a przy urządzeniu – określone typy danych i ich znaczenie dla zarzutu. Ogólne żądanie analizy „wszystkich plików” może prowadzić do sporów o przydatność i zakres ingerencji. Jeśli potrzebne są wiadomości specjalne, warto wyodrębnić pytania dla biegłego. Wniosek powinien określać również, czy materiał nadal istnieje i gdzie można go zgodnie z prawem pozyskać.

Art. 170 a obrona przed pochopnym oddaleniem

W ustawowo wskazanych przypadkach organ może oddalić wniosek dowodowy, ale uzasadnienie powinno odnosić się do konkretnej przesłanki, a nie samego nakładu pracy. Strona może wykazać istotność okoliczności i sposób, w jaki dane elektroniczne pozwalają zweryfikować konkurencyjne wersje zdarzenia. Nie wystarczy jedynie zapewnienie, że dowód „będzie korzystny dla obrony”. Właściwe jest powiązanie go z elementem zarzutu, oceną wiarygodności określonego świadectwa albo czasem zdarzenia. Kwestie dopuszczalności, legalności pozyskania i wartości dowodowej wymagają osobnych ustaleń.

Autentyczność i łańcuch przechowywania danych

Dowód cyfrowy może zostać zmieniony przez eksport, konwersję, zmianę ustawień czasu lub niezamierzoną modyfikację pliku. Z tego powodu znaczenie mają oryginalne urządzenie lub nośnik, metoda wykonania kopii, sumy kontrolne, metadane i chronologia przekazywania materiału. Brak jednego z tych elementów nie musi automatycznie unieważniać wszystkich danych, ale może ograniczać pewność co do ich pochodzenia. Wniosek o dodatkowe czynności powinien wyjaśniać, co wymaga sprawdzenia, z jakich technicznych przesłanek wynikają wątpliwości i czy można je rozwiązać przez kontrolę źródła.

Podstawy prawne i dalsza lektura

Art. 169–170, 193 i 217–236 k.p.k.. Aktualne brzmienie należy ustalić, uwzględniając nowelizacje po tekście jednolitym. Zobacz praktykę obrony karnej i bibliotekę analiz WILIŃSKI LEGAL.