Akt terrorystyczny w polskim prawie karnym: cel sprawcy, kwalifikacja czynu i standard dowodowy

WILIŃSKI LEGAL | Analiza prawnicza | 8 listopada 2026 r.

Uwaga temporalna: urzędowy tekst jednolity k.p.k. (Dz.U. 2026 poz. 490) był następnie nowelizowany. W zastosowaniu do konkretnej sprawy należy weryfikować brzmienie powołanych jednostek redakcyjnych na właściwą datę, przepisy intertemporalne oraz ewentualne późniejsze zmiany. Ogólna analiza nie stanowi opinii dotyczącej indywidualnego postępowania.

Określenie „zamach terrorystyczny” ma w debacie publicznej znacznie szerszy zakres niż przestępstwo o charakterze terrorystycznym w polskim Kodeksie karnym. W postępowaniu karnym podstawowe znaczenie ma art. 115 § 20 k.k., który wymaga ustalenia określonego celu sprawcy oraz ustawowego zagrożenia karą za czyn bazowy. Brutalność ataku, liczba ofiar, użyta broń czy rezonans medialny nie zastępują dowodu tych przesłanek.

Definicja ustawowa: czyn bazowy oraz cel szczególny

Art. 115 § 20 k.k. obejmuje czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej pięć lat, popełniony w celu poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej do podjęcia albo zaniechania określonych czynności lub wywołania poważnych zakłóceń w ustroju albo gospodarce państwa czy organizacji międzynarodowej. Definicja uwzględnia również groźbę popełnienia takiego czynu.

Oznacza to konieczność dwóch niezależnych analiz: kwalifikacji przestępstwa podstawowego oraz wykazania jednego z celów szczególnych. Nie jest wystarczający wyłącznie skutek polegający na wywołaniu strachu. Należy zbadać, czy zastraszenie dużej liczby osób albo wywarcie nacisku na organ było celem działania, a nie jedynie przewidywanym lub następczym rezultatem brutalnego zachowania.

Przemoc polityczna, ideologia i granice przypisania odpowiedzialności

Atak motywowany skrajnymi poglądami politycznymi może realizować znamiona czynu terrorystycznego, ale sama ideologiczna identyfikacja sprawcy nie przesądza o spełnieniu art. 115 § 20 k.k. Różnica między wrogością wobec grupy społecznej, osobistą zemstą, pragnieniem rozgłosu a zamiarem zmuszenia państwa do określonego działania może być prawnie rozstrzygająca. W niektórych sprawach motywy mogą współistnieć, co nie zwalnia z ich dowodowej rekonstrukcji.

Poglądy, narodowość, religia i przynależność środowiskowa nie mogą być substytutem dowodu konkretnego sprawstwa. Jednocześnie sąd ma obowiązek uwzględnić prawidłowo zabezpieczone materiały ideologiczne, manifesty, komunikaty i żądania, jeśli ich autorstwo oraz związek z czynem zostały zweryfikowane. Prawo karne demokratycznego państwa nie powinno ani ignorować ekstremistycznej motywacji, ani uznawać jej za wykazaną na podstawie publicznej etykiety.

Zabójstwo, eksplozja, sabotaż i przestępstwo bazowe

Przestępstwo o charakterze terrorystycznym nie stanowi uniwersalnego zamiennika typu czynu. W pierwszym kroku należy badać ustawowe znamiona zabójstwa, zniszczenia mienia, sprowadzenia niebezpieczeństwa powszechnego lub innego zachowania, zależnie od ustalonego stanu faktycznego. Dopiero później analizuje się warunki uznania go za przestępstwo o charakterze terrorystycznym. Wybór środka ataku ma znaczenie kryminalistyczne, ale nie przesądza automatycznie o jego szczególnym celu.

Nie każda strzelanina w przestrzeni publicznej jest aktem terrorystycznym w sensie ustawowym, chociaż może stanowić zbrodnię o wyjątkowo wysokim stopniu społecznej szkodliwości. I odwrotnie: zaplanowany atak skierowany na infrastrukturę państwa może mieć cel terrorystyczny nawet wtedy, gdy nie prowadzi do śmierci człowieka. Znaczenie ma ustawowy charakter i cel konkretnego zachowania, nie jego zgodność z medialnym wyobrażeniem o zamachu.

Dowód celu: manifest, żądania i chronologia przygotowań

W ocenie celowości zachowania szczególną rolę odgrywa autentyczność komunikatów oraz ustalenie, kiedy zostały przygotowane, przez kogo i do jakiego adresata miały trafić. Nie wystarczy wskazać plik znaleziony w urządzeniu lub wpis w mediach społecznościowych. Konieczna jest analiza metadanych, zabezpieczenia nośników, własności kont, kontekstu wypowiedzi oraz ewentualnej manipulacji treścią. Niekiedy późniejszy komunikat może służyć przypisaniu sobie zdarzenia przez osoby trzecie.

Wnioskowanie powinno uwzględniać działania przed zdarzeniem, wybór celu, istnienie żądań politycznych, kontakty z innymi osobami i zachowanie po czynie. Każdy element może być wieloznaczny. Dobrą praktyką jest zbudowanie chronologii, w której obok materiału potwierdzającego hipotezę terrorystyczną znajdują się dane wspierające wyjaśnienia konkurencyjne.

Art. 165a k.k. i finansowanie terroryzmu

Finansowanie działalności terrorystycznej jest odrębnym zagadnieniem normatywnym. Art. 165a k.k. opisuje określone sposoby gromadzenia, przekazywania, oferowania lub udostępniania mienia w ustawowo wskazanych warunkach. Sam przelew na rzecz osoby później podejrzanej o terroryzm nie prowadzi automatycznie do odpowiedzialności nadawcy. Potrzebne jest wykazanie znamion właściwej postaci typu czynu, w tym odpowiedniego zamiaru, gdy stanowi on jego element.

W sprawach obejmujących transakcje transgraniczne analiza finansowa powinna identyfikować cel płatności, moment przekazania środków, wiedzę uczestników, strukturę beneficjentów i relację między finansowaniem a aktywnością zabronioną. Obowiązki prewencyjne instytucji finansowych z zakresu AML pozostają odrębne od postawienia i udowodnienia indywidualnego zarzutu karnego.

Udział w grupie, przygotowania i działania o charakterze propagandowym

W określonych okolicznościach mogą powstać odrębne kwestie odpowiedzialności związanej z organizacją przestępczą, szkoleniem lub innymi zachowaniami opisanymi w Kodeksie karnym. Nie należy jednak scalać ich w jedno domniemanie, zgodnie z którym znajomość z podejrzanym, kontakt elektroniczny albo zgodność ideologiczna przesądza o świadomym udziale w grupie. Dla każdego typu czynu trzeba ustalić własne znamiona i indywidualną rolę konkretnej osoby.

Ważne jest rozdzielenie materiału wskazującego na radykalizację od materiału dowodzącego realizacji ustawowego czynu. Zwalczanie przemocy politycznej wymaga precyzji. Przyjęcie zbyt szerokich domniemań nie tylko narusza prawa jednostki, ale może utrudnić skuteczne wykrywanie i osądzenie rzeczywistych sprawców.

Dowody kryminalistyczne i ekspertyzy biegłych

W sprawie zamachu ekspertyzy dotyczące broni, materiałów biologicznych, zapisów wideo i urządzeń elektronicznych są potrzebne do odtworzenia przebiegu zdarzenia. Każdy rodzaj śladu ma jednak granice: profil DNA nie określa automatycznie momentu kontaktu, ślad balistyczny nie wyjaśnia zamiaru, a zapis lokalizacji urządzenia nie musi odpowiadać obecności jego właściciela. Wnioski wymagają zestawienia z innymi dowodami.

Art. 193 i 201 k.p.k. tworzą ramy wykorzystania oraz kontroli wiadomości specjalnych. Szczególna waga czynu nie zwalnia organów z obowiązku badania łańcucha zabezpieczenia materiału, spójności opinii i alternatywnych interpretacji. Rzetelność śledztwa jest także warunkiem odporności późniejszego wyroku na podważenie.

Prawo do obrony a presja bezpieczeństwa publicznego

Postępowania o terroryzm są prowadzone przy silnej presji społecznej i politycznej. Nie może to jednak zmieniać zasady domniemania niewinności, wymogu indywidualnego przypisania winy i standardu uzasadnienia decyzji procesowych. Sąd nie rozstrzyga, czy opinia publiczna uznała zdarzenie za terroryzm, lecz czy dowody wykazują przesłanki zawarte w ustawie.

Równie błędne byłoby pomijanie celu terrorystycznego tylko dlatego, że sprawca działał samodzielnie albo nie przynależał do rozpoznanej organizacji. Kryteria ustawowe koncentrują się na typie czynu i jego szczególnym celu. Właśnie dlatego prawidłowe dowodzenie powinno obejmować zarówno wątki organizacyjne, jak i działania jednostki, bez zastępowania ustaleń założeniami o jej profilach społecznych.

Art. 65 § 1 k.k.: konsekwencje kwalifikacji terrorystycznej

Przypisanie sprawcy przestępstwa o charakterze terrorystycznym nie ogranicza się do przyjęcia kwalifikacji opisującej cel czynu. Art. 65 § 1 k.k. nakazuje stosować do takiego sprawcy przepisy dotyczące wymiaru kary, środków karnych i środków związanych z poddaniem sprawcy próbie, przewidziane dla sprawcy określonego w art. 64 § 2 k.k. Jest to ustawowy reżim o istotnych konsekwencjach sankcyjnych. Nie należy twierdzić, że automatycznie każda okoliczność z art. 64 § 2 stosuje się bez analizy jej zakresu: odesłanie ma określony przedmiot normatywny.

Z punktu widzenia obrony wymaga to szczególnej staranności w dowodzeniu celu terrorystycznego, ponieważ ten sam czyn bazowy, ustalony bez takiego celu, może podlegać odmiennym zasadom wymiaru kary. Prawidłowa konstrukcja uzasadnienia sądu powinna więc osobno wyjaśniać podstawę czynu pierwotnego, rodzaj i treść zamiaru, spełnienie art. 115 § 20 k.k. oraz wynikające z tego następstwa materialnoprawne.

Próg zagrożenia karą i trzy cele: test dwustopniowy

Pierwszy krok polega na identyfikacji czynu zabronionego zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej pięć lat. Drugi krok obejmuje dowód co najmniej jednego ze szczególnych celów wskazanych w art. 115 § 20 k.k. Cel poważnego zastraszenia wielu osób nie jest tożsamy z wywołaniem strachu przez wiadomości o ataku. Cel zmuszenia organu władzy wymaga odniesienia do działania lub zaniechania, które sprawca chciał wymusić. Cel wywołania poważnych zakłóceń ustroju lub gospodarki odnosi się do określonej skali i przedmiotu ingerencji.

Przyjmując kwalifikację, trzeba wyjaśnić również alternatywne motywacje i ich znaczenie. Zemsta osobista, dążenie do rozgłosu czy ideologiczna nienawiść nie są same w sobie tym samym co ustawowy cel terrorystyczny, choć w konkretnym stanie faktycznym mogą z nim współistnieć. Dokonywanie subsumcji z pominięciem tej odrębności grozi dowolnym rozszerzeniem definicji.

Dyrektywa 2017/541: wspólny standard Unii i różnica wobec prawa krajowego

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 opisuje w art. 3 określone kategorie umyślnych czynów, które ze względu na charakter lub kontekst mogą poważnie zaszkodzić państwu bądź organizacji międzynarodowej, a także wymaga szczególnego celu. Jej art. 3 ust. 2 wymienia m.in. poważne zastraszenie ludności, bezprawny nacisk na rząd lub organizację międzynarodową oraz poważną destabilizację podstawowych struktur politycznych lub gospodarczych. Dalsze przepisy regulują czyny związane z grupą terrorystyczną, szkoleniem, podróżowaniem i finansowaniem.

Przy ocenie odpowiedzialności w Polsce podstawowym punktem wyjścia pozostaje ustawowe brzmienie k.k. i zasada nullum crimen sine lege. Dyrektywa jest ważna dla wykładni zgodnej z prawem Unii w granicach dopuszczalnych prawem karnym, nie stanowi jednak samodzielnej podstawy rozszerzającego skazania jednostki ponad ustawowe znamiona krajowe. Zrównanie zakresów obu aktów bez uwzględnienia ich konstrukcji byłoby nieprecyzyjne. Źródło: Dyrektywa (UE) 2017/541, art. 3–10.

Czy każdy brutalny atak na cywilów jest terroryzmem?

Nie. Atak prowadzący do śmierci wielu ludzi może stanowić zabójstwo lub inne ciężkie przestępstwo bez wykazania celu terrorystycznego. Wyrządzenie wysokiej szkody i powszechny lęk są faktami istotnymi, ale nie zastępują ustalenia celu działania. Z drugiej strony czyn wymierzony w zasoby publiczne, który nie powoduje bezpośrednio ofiar w ludziach, może wymagać analizy jako czyn o charakterze terrorystycznym, jeżeli spełnia ustawowy próg i szczególny cel.

Rzetelna kwalifikacja powinna obejmować schemat: czyn bazowy; górna granica ustawowego zagrożenia; dowód określonego celu; weryfikacja alternatywnych wyjaśnień; konsekwencje z art. 65 § 1. Pojęcia „atak terrorystyczny” i „przestępstwo o charakterze terrorystycznym” nie mogą być utożsamiane automatycznie z językiem przekazu medialnego.

Przykład: manifest polityczny i niepewne autorstwo komunikatu

Po ataku na obiekt publiczny ujawniono w internecie manifest zawierający żądanie zmiany polityki władz. Organ powinien zbadać, czy dokument pochodzi od sprawcy, czy został sporządzony przed czynem, czy jego treść była elementem planu oraz czy żądanie miało zostać wymuszone za pomocą przemocy. Samo opublikowanie manifestu przez nieustalone konto po zdarzeniu nie dowodzi ani autorstwa, ani zamiaru terrorystycznego.

Wniosek o dowód z informatyki śledczej powinien odnosić się do konkretnych zagadnień: metadanych pliku, historii logowań, integralności nośnika, powiązań z kontami i możliwości ingerencji osób trzecich. Kiedy łańcuch dowodowy ma luki, organ musi je ujawnić i ocenić ich znaczenie; nie może zastępować braków prawdopodobną, lecz niezweryfikowaną narracją.

Związki organizacyjne, finansowanie i odrębne znamiona czynów

Wykorzystanie informacji z postępowania wywiadowczego lub operacyjnego wymaga oceny ich procesowego statusu, legalnego włączenia do materiału sprawy i możliwości kontroli. Kontakty z osobą podejrzaną o terroryzm nie dowodzą automatycznie realizacji art. 165a, 255a, 258 lub 259a k.k. Każdy z tych typów ma odrębne elementy. Należy ustalić konkretny wkład sprawczy, wiedzę uczestnika i okoliczności relewantne dla danego przepisu.

Tak samo nie można uznać odpowiedzialności karnej na podstawie sympatii do skrajnej ideologii ani przypisanej zbiorowo tożsamości politycznej lub religijnej. Konsekwentne odróżnienie zachowania od przekonania wzmacnia bezpieczeństwo prawne i skuteczność postępowań dotyczących rzeczywistych zamachów.

Problemy obrony: tezy dowodowe i zakres zaskarżenia

Jeżeli oskarżenie wykazuje rodzaj ataku i liczbę pokrzywdzonych, ale nie wskazuje konkretnych faktów pozwalających stwierdzić cel z art. 115 § 20 k.k., problem dotyczy strony podmiotowej kwalifikacji. Jeżeli spór obejmuje wiarygodność manifestu, jego metadanych lub zeznań świadków, należy rozróżnić kontrolę dowodową od interpretacji normatywnej. W apelacji należy odpowiadać na konkretne ustalenia sądu, a nie jedynie deklarować brak motywu politycznego.

Najwyższy standard procesu nie polega na bagatelizowaniu terroryzmu. Polega na tym, aby poważne zarzuty miały precyzyjną podstawę ustawową, możliwą do weryfikacji rekonstrukcję faktów i należycie uzasadnione konsekwencje dla kary. Bez tego nawet zdecydowana reakcja państwa może okazać się prawnie nietrwała.

Wniosek: bezpieczeństwo i praworządność muszą być spójne

Przestępstwa terrorystyczne wymagają zdecydowanej reakcji państwa, a ochrona życia i bezpieczeństwa publicznego jest jego podstawowym obowiązkiem. Trwałość tej reakcji zależy jednak od precyzyjnego stosowania prawa. Rozróżnienie zamachu brutalnego, zamachu ideologicznie motywowanego i przestępstwa o ustawowo określonym charakterze terrorystycznym ma znaczenie nie tylko dla kwalifikacji prawnej, ale i dla ochrony demokratycznych instytucji.

Źródła pierwotne

• Kodeks karny, Dz.U. 2026 poz. 1342, art. 115 § 20, art. 165a, 255a, 258 i 259a
• Kodeks postępowania karnego, Dz.U. 2026 poz. 490
• Dyrektywa (UE) 2017/541 w sprawie zwalczania terroryzmu

Analiza dotyczy definicji prawnych i standardów dowodowych; nie przesądza o kwalifikacji jakiegokolwiek bieżącego zdarzenia.