AI w pracy dyplomowej: kiedy student narusza wymóg samodzielności i co może zrobić uczelnia

Samodzielna praca dyplomowa w epoce generatywnej AI

Art. 76 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce opisuje pracę dyplomową jako samodzielne opracowanie zagadnienia naukowego, artystycznego lub praktycznego albo dokonanie techniczne lub artystyczne, demonstrujące wiedzę i umiejętność samodzielnej analizy. Ustawa nie ustanawia jednak prostego równania „użycie AI = plagiat”. Prawna ocena zależy od tego, jakie czynności wykonał student, jakie wnioski sformułował samodzielnie i jakich reguł musiał przestrzegać.

Pomoc redakcyjna i zastąpienie własnej pracy

Korekta stylistyczna, uporządkowanie bibliografii czy tłumaczenie robocze mogą rodzić odmienne problemy niż automatyczne stworzenie całego rozdziału, pozornych źródeł lub argumentacji, której autor nie rozumie. Nawet ujawnienie użycia narzędzia nie legalizuje oddania niesamodzielnej pracy. Z kolei niedopuszczalne jest przypisywanie plagiatu tylko dlatego, że tekst został poddany korekcie językowej. Zastosowanie mają ustawa, regulamin studiów oraz wcześniej zakomunikowane wytyczne dla danego rodzaju pracy.

JSA a automatyczne detektory tekstu AI

Art. 76 ust. 4 przewiduje przed egzaminem dyplomowym sprawdzenie pisemnej pracy dyplomowej w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym. Wskaźnik podobieństwa, wynik detektora syntetyczności tekstu i dowód przywłaszczenia autorstwa to trzy różne rzeczy. Wskazanie programu może uzasadniać prośbę o wyjaśnienie konkretnego fragmentu, ale nie powinno samo przesądzać o plagiacie ani winie dyscyplinarnej. Należy oceniać zastosowaną metodę, możliwość wyników fałszywie dodatnich i źródła faktycznie wykorzystane w tekście.

Jak student może wykazać przebieg pracy

Szczególne znaczenie mają notatki badawcze, kolejne wersje plików, historia zmian, materiały źródłowe, zapisy konsultacji z promotorem oraz zdolność objaśnienia metody i wniosków. Student nie musi dowodzić, że nigdy nie korzystał z narzędzi cyfrowych, jeżeli uczelnia nie ustanowiła takiego obowiązku. Wyjaśnienia powinny odnosić się do konkretnych zarzutów. Żądanie całej historii prywatnych kont, bez zbadania konieczności i podstawy prawnej, rodzi z kolei problemy ochrony prywatności.

Ocena promotora a postępowanie dyscyplinarne

Negatywna ocena pracy może uniemożliwić dopuszczenie do obrony zgodnie z ustawą i regulaminem. Jest to jednak inna decyzja niż wszczęcie postępowania dyscyplinarnego. Art. 307 i następne ustawy dotyczą odpowiedzialności studenta za naruszenie przepisów obowiązujących na uczelni oraz czyny uchybiające godności studenta, w ramach odpowiedniego trybu. Należy oddzielić podejrzenie, akademicką ocenę jakości pracy i ustalenie przewinienia dyscyplinarnego. Automatyczne utożsamianie tych kwestii prowadzi do błędów proceduralnych.

Obowiązki promotora i organów uczelni

Promotor powinien wskazać dokładne wątpliwości: źródła, których nie można odnaleźć, brak własnych danych, sprzeczności metodologiczne albo fragmenty zbieżne z innymi opracowaniami. Studentowi trzeba umożliwić wyjaśnienie warsztatu i okazanie dokumentacji. Gdy pojawiają się podstawy do formalnego postępowania, właściwe organy powinny stosować przewidziane prawem procedury i zachować bezstronność. Nie należy opierać zarzutu na subiektywnej ocenie, że praca „brzmi jak AI”.

Jak powinna wyglądać odpowiedzialna polityka uczelni

Przejrzyste wytyczne powinny określać dozwolone funkcje narzędzi, obowiązek ujawnienia istotnego wykorzystania AI, sposób sprawdzania cytowań i danych, ochronę poufnych materiałów oraz przebieg postępowania w razie wątpliwości. Reguły powinny być ogłoszone studentom z odpowiednim wyprzedzeniem. Uczelnia nie powinna wprowadzać sankcji przez arbitralne i późniejsze rozszerzanie wcześniejszych wymagań. Ważna jest spójność działań promotora, komisji i organów dyscyplinarnych.

Wniosek praktyczny

Zasadniczym pytaniem nie jest to, czy student otworzył model generatywny, lecz czy ukończona praca wykazuje jego własne rozumowanie i spełnia wymagania kierunku. Rzetelna ocena łączy treść pracy, historię jej powstania, regulacje uczelni i gwarancje proceduralne. Sam rezultat narzędzia wykrywającego AI nie zastępuje tej analizy.