ABW – zakres właściwości, uprawnienia i rodzaje prowadzonych czynności

Trzy główne rodzaje czynności ABW

Art. 21 ustawy rozdziela działalność ABW na kilka płaszczyzn. Funkcjonariusze wykonują czynności operacyjno-rozpoznawcze i dochodzeniowo-śledcze w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw oraz ścigania ich sprawców. Wykonują również czynności analityczno-informacyjne służące pozyskiwaniu i przetwarzaniu informacji istotnych dla bezpieczeństwa państwa i jego porządku konstytucyjnego.

ABW wykonuje także czynności na polecenie sądu lub prokuratora w zakresie przewidzianym w Kodeksie postępowania karnego i Kodeksie karnym wykonawczym. W zakresie własnej właściwości funkcjonariuszom przysługują procesowe uprawnienia Policji wynikające z k.p.k.

Co oznacza „dochodzeniowo-śledcze”?

To ważne rozróżnienie. Gdy ABW prowadzi postępowanie karne w zakresie swojej właściwości, nie działa wyłącznie jako służba dostarczająca informacje innej instytucji. Może wykonywać czynności procesowe właściwe organowi postępowania przygotowawczego – oczywiście w ramach k.p.k., pod nadzorem prokuratora i w granicach ustawowych kompetencji.

Dlatego w sprawie prowadzonej przez ABW trzeba zawsze odróżnić materiał operacyjny od materiału procesowego. Informacja uzyskana operacyjnie może prowadzić do wszczęcia postępowania, ale jej procesowe wykorzystanie musi odpowiadać regułom dowodowym.

Uprawnienia bezpośrednie funkcjonariuszy

Art. 23 ustawy przyznaje funkcjonariuszom ABW, w granicach zadań Agencji, szereg uprawnień służbowych. Obejmują one m.in. wydawanie określonych poleceń, legitymowanie, zatrzymywanie osób w przewidzianych prawem sytuacjach, przeszukiwanie osób i pomieszczeń w ustawowych ramach, kontrolę osobistą i inne czynności niezbędne do realizacji zadań. Każde z tych uprawnień ma własne przesłanki i tryb dokumentowania.

Kontrola operacyjna

Art. 27 przewiduje możliwość niejawnej kontroli operacyjnej, gdy inne środki okazały się bezskuteczne albo będą nieprzydatne i gdy kontrola służy realizacji ustawowo wskazanych zadań. Co do zasady zarządza ją sąd na pisemny wniosek Szefa ABW złożony po uzyskaniu wymaganej pisemnej zgody Prokuratora Krajowego. Ustawa przewiduje również tryb niecierpiący zwłoki z następczą kontrolą sądu w terminie 5 dni.

Kontrola może obejmować m.in. treść rozmów, obraz i dźwięk w miejscach niepublicznych, korespondencję elektroniczną, dane w urządzeniach i systemach oraz zawartość przesyłek. Jej zakres jest ustawowy, a nie dowolny.

Inne czynności operacyjne

Ustawa przewiduje również – pod warunkami określonymi w art. 29 – niejawne nabycie, zbycie lub przejęcie określonych przedmiotów związanych z przestępstwem oraz przyjęcie albo wręczenie korzyści majątkowej. To instrumenty o szczególnym charakterze, objęte ustawowymi zgodami i kontrolą.

Postępowania dotyczące informacji niejawnych

ABW wykonuje także zadania wynikające z ustawy o ochronie informacji niejawnych. Obejmują one m.in. poszerzone postępowania sprawdzające, kontrolne postępowania sprawdzające, określone zadania bezpieczeństwa przemysłowego oraz kontrolę ochrony informacji niejawnych. Postępowanie sprawdzające służy ustaleniu, czy osoba daje rękojmię zachowania tajemnicy.

Udział ABW trzeba zawsze powiązać z konkretną właściwością ustawową

Fakt, że sprawa jest poważna albo ma charakter gospodarczy, nie oznacza jeszcze automatycznej właściwości Agencji. Analiza powinna wskazywać konkretną kategorię zagrożenia lub przestępstwa należącego do zadań ABW. Jest to istotne przy ocenie legalności czynności operacyjnych, procesowych i sposobu współpracy z prokuratorem. W obronie warto odtworzyć podstawę kompetencyjną już na początku, zamiast przyjmować ją jako oczywistą.

Zakres kontroli operacyjnej powinien być czytelny z dokumentów

Przy niejawnych metodach znaczenie mają nie tylko zgody formalne, ale też zakres przedmiotowy, czas, osoba lub urządzenie objęte kontrolą i sposób wykorzystania materiału. Jeżeli dowód pochodzi z kontroli operacyjnej, trzeba ustalić, czy mieścił się w granicach zarządzonej czynności oraz jakie przepisy regulowały dalsze przetwarzanie i przekazanie materiału do postępowania karnego.

Materiał analityczny nie powinien zastępować dowodu bez kontroli jego źródeł

ABW dysponuje kompetencjami analityczno-informacyjnymi, ale w procesie znaczenie ma możliwość oceny podstaw ustalenia. Raport syntetyczny może być użyteczny, lecz jeżeli wnioski opierają się na dokumentach, danych telekomunikacyjnych, analizie finansowej czy informacjach operacyjnych, obrona powinna dążyć do ustalenia źródeł i metod pozwalających zweryfikować konkluzję w zakresie dopuszczalnym prawem.

Ochrona informacji niejawnych nie znosi prawa do obrony

Część materiału może podlegać szczególnym regułom dostępu i ochrony, ale samo oznaczenie klauzulą nie powinno kończyć analizy procesowej. Trzeba ustalić procedurę udostępniania, możliwość zapoznania się przez uprawnione osoby i sposób wykorzystania materiału w rozstrzygnięciu. Sąd powinien móc kontrolować legalność i znaczenie dowodu, a strona – korzystać z gwarancji procesowych w granicach przewidzianych ustawą.

Profesjonalna obrona zaczyna się od mapy czynności

W sprawie prowadzonej z udziałem ABW warto sporządzić chronologię: źródło informacji, rozpoczęcie czynności, zgody, przeszukania, zatrzymania, ekspertyzy i momenty wprowadzenia materiału do postępowania. Taka mapa pozwala odróżnić zarzuty dotyczące właściwości służby, legalności metody, integralności dowodu i jego wartości merytorycznej. Bez tego wszystkie zastrzeżenia łatwo zlewają się w mało precyzyjne twierdzenie o „nadużyciu służb”.

Przeczytaj również

• SKW – właściwość, uprawnienia i rodzaje prowadzonych czynności
• Tajemnica adwokacka – co obejmuje i kiedy może zostać uchylona?