Psychiatria sądowa: niepoczytalność, opinia biegłych i granice odpowiedzialności

Psychiatria sądowa nie jest psychiatrią z dopisanym paragrafem

Specjalistyczna ocena sądowo-psychiatryczna dotyczy pytań wyznaczonych przez postępowanie: stanu zdrowia psychicznego oskarżonego, zdolności udziału w procesie, poczytalności w chwili czynu oraz określonych przesłanek środków zabezpieczających. Lekarz posługuje się wiedzą kliniczną i metodami diagnostycznymi, a sąd rozstrzyga zagadnienia prawne w granicach reguł dowodowych. Nie należy wymagać od biegłych, by przesądzili o winie lub sprawstwie, podobnie jak sąd nie powinien zastępować diagnozy własnym wrażeniem o zachowaniu oskarżonego.

Art. 31 § 1 k.k. – dwa rodzaje zdolności

Przepis stanowi, że nie popełnia przestępstwa osoba, która z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mogła w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. To alternatywne kryteria funkcjonalne powiązane z określonym zaburzeniem. Konieczne jest ustalenie zarówno odpowiedniej przyczyny klinicznej, jak i jej wpływu na proces poznawczy lub wolitywny w chwili zarzucanego zachowania. Sama dokumentacja leczenia psychiatrycznego z dowolnego okresu nie rozstrzyga tej kwestii.

Diagnoza to nie odpowiedź na pytanie o poczytalność

Ta sama jednostka diagnostyczna może mieć odmienne nasilenie i przebieg u różnych osób, a objawy mogą zmieniać się w czasie. Osoba z rozpoznaniem zaburzenia psychicznego może zachować zdolność rozpoznania znaczenia czynu i kierowania działaniem; inna może znajdować się w stanie głębokiego zakłócenia funkcji psychicznych w konkretnej sytuacji. Opiniowanie wymaga analizy zdarzenia, zachowania przed czynem, w jego czasie i po nim oraz dostępnych danych medycznych. Nie istnieje legalny skrót: nazwa choroby równa się brak odpowiedzialności.

Ograniczona poczytalność z art. 31 § 2

Ustawodawca odróżnia pełną niepoczytalność od sytuacji, w której zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona. W tym drugim wypadku sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, ale nie wynika z przepisu automatyczny obowiązek takiego rozstrzygnięcia. Ocena stopnia ograniczenia wymaga przekonującego uzasadnienia. Nie każdy objaw chorobowy ani każde osłabienie samokontroli stanowi znaczny stopień ograniczenia w rozumieniu art. 31 § 2.

Nietrzeźwość i odurzenie – znaczenie art. 31 § 3

Przepis przewiduje wyłączenie zastosowania § 1 i 2, gdy sprawca sam wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie albo ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć. Nie należy jednak z tego wyciągać wniosku, że wszystkie stany zaburzeń psychicznych współistniejące z użyciem substancji są automatycznie oceniane identycznie. Istotne są przyczyna stanu, przebieg zaburzenia, przewidywalność skutku i konkretne ustalenia. Analiza wymaga rzetelnej opinii, nie moralizatorskiego uproszczenia.

Art. 202 k.p.k. – dlaczego co najmniej dwóch psychiatrów

W celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Ustawa przewiduje możliwość dołączenia biegłych innych specjalności na wniosek psychiatrów oraz określa szczególne przypadki udziału lekarza seksuologa. Zawiera też gwarancje niezależności opiniujących, w tym zakaz określonych relacji między biegłymi mogących rodzić uzasadnione wątpliwości co do ich samodzielności. Wymóg kilku specjalistów nie zwalnia z oceny jakości argumentacji.

Opinia musi obejmować stan w chwili czynu i stan aktualny

Art. 202 § 5 k.p.k. rozdziela ocenę poczytalności oskarżonego w czasie zarzucanego czynu od oceny aktualnego stanu psychicznego, w szczególności zdolności uczestniczenia w postępowaniu i samodzielnego oraz rozsądnego prowadzenia obrony. To dwa różne przedmioty opinii. Osoba mogła zachować poczytalność w chwili zdarzenia, a później doznać kryzysu wykluczającego prawidłowy udział w procesie, albo odwrotnie. Właściwe rozróżnienie chroni prawo do obrony i prawidłowość rozstrzygnięcia o odpowiedzialności.

Jak oceniać opinię – diagnoza, metoda, wniosek

Rzetelna opinia powinna wskazywać materiał, metodę badania, istotne obserwacje, ograniczenia danych i sposób przejścia od ustaleń klinicznych do odpowiedzi na pytanie procesowe. Obrońca, prokurator i sąd powinni weryfikować, czy wnioski są logiczne, spójne i kompletne oraz czy uwzględniono dane pozostające w sprzeczności z przyjętą hipotezą. Sama stanowczość sformułowania nie zastępuje rozumowania. W razie niejasności, sprzeczności lub niepełności zastosowanie mogą znaleźć właściwe instrumenty procesowe dotyczące opinii uzupełniającej albo powołania innych biegłych.

Obserwacja psychiatryczna nie jest narzędziem na życzenie

Jeżeli badanie ambulatoryjne nie daje podstaw do rozstrzygnięcia istotnych kwestii, ustawa przewiduje szczególny tryb obserwacji psychiatrycznej w zakładzie leczniczym, pod rygorystycznymi przesłankami i kontrolą sądu. Nie można traktować umieszczenia na obserwacji jako środka nacisku na oskarżonego lub zastępczego aresztowania. Każda ingerencja w wolność musi spełniać wymagania procesowe, być konieczna i proporcjonalna do celu. Należy odróżnić obserwację diagnostyczną od orzeczonego środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym.

Środki zabezpieczające nie są dodatkową karą

Art. 93a i nast. Kodeksu karnego przewidują określone środki zabezpieczające, a ich orzekanie zależy od szczególnych przesłanek ustawowych. W przypadku pobytu w zakładzie psychiatrycznym art. 93g wiąże rozstrzygnięcie z określonym statusem sprawcy oraz wysokim prawdopodobieństwem ponownego popełnienia odpowiednio poważnego czynu w związku ze wskazanym stanem psychicznym. Nie jest to automatyczne następstwo samego rozpoznania choroby. Sąd powinien ocenić konieczność i proporcjonalność środka oraz właściwą podstawę jego zastosowania.

Ocena ryzyka przemocy wymaga ostrożności

Prognozowanie przyszłego zachowania zawsze wiąże się z niepewnością. Trzeba uwzględniać historię konkretnych zdarzeń, aktualny stan, czynniki dynamiczne, dostęp do leczenia i warunki środowiskowe. Wnioskowanie wyłącznie z diagnozy psychiatrycznej może prowadzić do stygmatyzacji i błędnej oceny zagrożenia. Także narzędzia statystyczne stosowane do oceny ryzyka wymagają odpowiedniego uzasadnienia i nie zastępują indywidualnej analizy. Ustawowe kryterium wysokiego prawdopodobieństwa musi zostać wykazane w odniesieniu do konkretnej osoby i rodzaju czynu.

Pozostali uczestnicy procesu też mogą potrzebować opinii

Wiedza psychiatryczna może być istotna nie tylko dla oceny oskarżonego, lecz również w odrębnych sytuacjach procesowych dotyczących stanu zdrowia świadka, zdolności percepcji lub uczestniczenia w czynnościach. Należy jednak przestrzegać granic właściwych podstaw prawnych i nie traktować odmienności zachowania jako dowodu zaburzenia. W sprawach osób pokrzywdzonych szczególne znaczenie mają ochrona godności, minimalizacja niepotrzebnych badań i zakaz przypisywania niewiarygodności wyłącznie na podstawie historii leczenia psychiatrycznego.

Standard etyczny: niepoczytalność nie może być stereotypem

Język debaty publicznej często zestawia przestępstwo z chorobą psychiczną w sposób, który zaciera różnice między odpowiedzialnością prawną, diagnozą i oceną ryzyka. Takie uproszczenia nie pomagają pokrzywdzonym ani wymiarowi sprawiedliwości, a osobom leczącym się psychiatrycznie mogą utrudniać korzystanie z pomocy. Prawnik powinien zadawać precyzyjne pytania i posługiwać się językiem ustawy bez stygmatyzujących etykiet. Zadaniem biegłego nie jest usprawiedliwianie przemocy, lecz rzetelne wyjaśnienie znaczenia stanu psychicznego dla konkretnych kwestii procesowych.

Wnioski dla obrony i sądu

Dobra analiza wymaga rozdzielenia czterech pytań: czy czyn został popełniony, jaki był stan psychiczny oskarżonego w czasie czynu, czy może on obecnie skutecznie uczestniczyć w postępowaniu oraz czy istnieją ustawowe podstawy środka zabezpieczającego. Każde pytanie ma odrębny przedmiot dowodzenia. Prawidłowe postępowanie nie polega na bezkrytycznym przyjęciu opinii ani na jej odrzuceniu dlatego, że jest niewygodna dla strony. Opiera się na sprawdzeniu rzetelności metody, logiczności wniosków i zgodności decyzji z przesłankami prawa.

Bibliografia i źródła

• Kodeks karny, art. 31 i środki zabezpieczające
• Kodeks postępowania karnego, art. 202
• Prawo i standardy ochrony zdrowia psychicznego

Powiązane analizy

Opinia biegłego w sprawie karnej · Odroczenie i przerwa w karze