Wniosek dowodowy w procesie karnym – jak go zbudować, żeby nie został oddalony?

Dobry wniosek dowodowy nie polega na samym wskazaniu świadka, dokumentu albo nagrania. Musi jasno łączyć konkretny dowód z konkretną okolicznością istotną dla rozstrzygnięcia. Art. 169 k.p.k. wymaga oznaczenia dowodu i wskazania okoliczności, które mają zostać udowodnione; art. 170 określa zamknięty katalog podstaw oddalenia.

Co musi zawierać wniosek?

Zgodnie z art. 169 § 1 k.p.k. należy podać oznaczenie dowodu oraz okoliczności, które mają być udowodnione. Można również określić sposób jego przeprowadzenia. § 2 pozwala złożyć wniosek zmierzający do wykrycia lub oceny właściwego dowodu. To istotne, gdy strona nie zna jeszcze pełnej treści materiału, lecz potrafi wskazać źródło pozwalające go odnaleźć lub zweryfikować.

Wniosek „o przesłuchanie Jana Kowalskiego na okoliczność sprawy” jest procesowo słaby. Znacznie lepiej wskazać, że świadek ma zeznawać np. o miejscu pobytu oskarżonego w konkretnym przedziale czasu, sposobie zawarcia umowy albo przebiegu konkretnego spotkania.

Sześć podstaw oddalenia z art. 170 § 1

Wniosek oddala się, gdy przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne; okoliczność nie ma znaczenia albo została już udowodniona zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy; dowód jest nieprzydatny; dowodu nie da się przeprowadzić; wniosek oczywiście zmierza do przedłużenia postępowania; albo został złożony po terminie zakreślonym przez organ, o którym strona została zawiadomiona.

Każda z tych podstaw ma inną funkcję. Nieprzydatność oznacza, że proponowany środek nie może wykazać wskazanej tezy. Brak znaczenia oznacza, że nawet prawdziwa teza nie wpływa na rozstrzygnięcie. Niemożność przeprowadzenia dotyczy realnej niewykonalności dowodu. Nadużyciem byłoby mieszanie tych pojęć.

Szczególna ochrona dowodów kluczowych dla odpowiedzialności

Art. 170 § 1a wprowadza istotną barierę dla oddalania wniosków jako spóźnionych lub zmierzających do przewlekłości. Podstaw z § 1 pkt 5 i 6 nie wolno zastosować, jeżeli dowodzona okoliczność ma istotne znaczenie dla ustalenia, czy popełniono czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i jakie, czy zachodzi recydywa lub warunki z art. 65 k.k., albo czy istnieją warunki do orzeczenia pobytu w zakładzie psychiatrycznym na podstawie art. 93g k.k.

Nie oznacza to, że każdy późny wniosek musi zostać uwzględniony. Nadal mogą istnieć inne ustawowe podstawy oddalenia, np. nieprzydatność lub niedopuszczalność. Przepis blokuje jednak użycie samych pkt 5 i 6 wobec dowodów dotyczących wskazanych fundamentalnych kwestii.

Dowód przeciwny jest dopuszczalny

Art. 170 § 2 stanowi, że nie można oddalić wniosku dlatego, iż dotychczasowe dowody wykazały przeciwieństwo tego, co wnioskodawca chce udowodnić. To ważna gwarancja kontradyktoryjnej kontroli materiału. Jeżeli oskarżenie ma kilku świadków potwierdzających określoną wersję, sam ten fakt nie uzasadnia odrzucenia świadka obrony mającego wykazać wersję przeciwną.

Jak reagować na oddalenie?

Oddalenie następuje postanowieniem. W zależności od etapu i rodzaju rozstrzygnięcia nie każde takie postanowienie podlega samodzielnemu zażaleniu. Dlatego trzeba zadbać, aby stanowisko strony, teza dowodowa i argumentacja przeciwko oddaleniu zostały utrwalone w aktach i protokole; może to mieć znaczenie przy kontroli odwoławczej wyroku.

Art. 170 § 4 pozwala później dopuścić dowód mimo wcześniejszego oddalenia, nawet bez pojawienia się nowych okoliczności. Warto więc ponowić wniosek, jeżeli przebieg rozprawy jeszcze mocniej pokazuje znaczenie dowodu.