Przeszukanie telefonu i danych cyfrowych w postępowaniu karnym
Telefon nie jest dziś tylko przedmiotem. Może zawierać korespondencję, zdjęcia, dane lokalizacyjne, dokumenty, historię logowań, aplikacje finansowe i dane z chmury. Kodeks postępowania karnego pozwala stosować przepisy o zatrzymaniu rzeczy i przeszukaniu odpowiednio do urządzeń oraz systemów zawierających dane, ale nie oznacza to, że każda ingerencja w dane jest automatycznie prawidłowa.
Trzy odrębne pytania: urządzenie, dane i zakres
W praktyce trzeba oddzielić samo fizyczne zatrzymanie telefonu od uzyskania dostępu do jego zawartości oraz od dalszej analizy zabezpieczonych danych. To, że organ ma podstawę do zatrzymania urządzenia jako potencjalnego dowodu, nie zwalnia z obowiązku badania celu, zakresu i proporcjonalności czynności dotyczących jego zawartości.
Znaczenie ma również to, czy dane znajdują się lokalnie w urządzeniu, na nośniku będącym w dyspozycji użytkownika czy w zewnętrznym systemie. Art. 236a obejmuje dane informatyczne i systemy, ale każda czynność musi mieć oparcie w właściwym reżimie procesowym.
Czego szuka organ?
Celem przeszukania i zatrzymania rzeczy jest odnalezienie przedmiotów lub danych mających znaczenie dla postępowania. W sprawach gospodarczych może chodzić o dokumenty i korespondencję, w sprawach narkotykowych o kontakty i historię komunikacji, w cyberprzestępczości o logi, konfiguracje i ślady dostępu, a w sprawach finansowych o aplikacje, rachunki i potwierdzenia operacji.
Z punktu widzenia obrony ważne jest, aby później odróżnić samo ujawnienie danych od ich interpretacji. Wiadomość, zdjęcie czy wpis w aplikacji musi być osadzony w czasie, przypisany do konkretnego użytkownika i oceniony w pełnym kontekście.
Na co zwrócić uwagę przy samej czynności?
- jaki dokument stanowi podstawę czynności i jaki zakres w nim wskazano;
- kto faktycznie włada urządzeniem i kto jest jego użytkownikiem;
- czy sporządzono prawidłowy protokół i opisano urządzenie w sposób pozwalający je jednoznacznie zidentyfikować;
- czy zabezpieczono integralność danych i możliwość późniejszej weryfikacji kopii;
- czy analiza nie wykracza poza zakres istotny dla sprawy bez odpowiedniego uzasadnienia;
- czy w urządzeniu znajdują się informacje objęte szczególnymi tajemnicami zawodowymi lub obrończymi i czy zastosowano właściwy tryb;
- czy po czynności istnieje podstawa do dalszego zatrzymywania urządzenia, jeśli nie jest już potrzebne w oryginale.
Zażalenie na przeszukanie i zatrzymanie
Art. 236 § 1 k.p.k. przewiduje zażalenie na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i dowodów rzeczowych oraz na inne czynności osobom, których prawa zostały naruszone. W postępowaniu przygotowawczym zażalenie rozpoznaje sąd rejonowy w okręgu, w którym prowadzone jest postępowanie.
Skuteczne zażalenie nie powinno ograniczać się do stwierdzenia, że czynność była uciążliwa. Trzeba wskazać konkretny problem: brak podstawy, nadmierny zakres, nieproporcjonalność, naruszenie tajemnicy, niewłaściwe zabezpieczenie danych albo brak dalszej potrzeby zatrzymywania rzeczy.
Telefon adwokata, lekarza albo innej osoby związanej tajemnicą
Jeżeli urządzenie może zawierać materiał objęty tajemnicą zawodową lub obrończą, kwestia sposobu zabezpieczenia i dalszego wykorzystania danych nabiera szczególnego znaczenia. Nie należy traktować całej zawartości urządzenia jako jednorodnego zbioru dowodowego. Konieczna jest analiza właściwych przepisów o ochronie tajemnic i procedurze postępowania z takimi materiałami.