Konwencja haska – dlaczego sprawa o powrót dziecka nie jest sprawą o władzę rodzicielską?
W postępowaniu haskim sąd nie powinien rozstrzygać, który rodzic jest „lepszy” ani komu ostatecznie powierzyć pieczę. Celem Konwencji z 1980 r. jest szybkie przywrócenie sytuacji sprzed bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania i umożliwienie, aby spór o opiekę został rozstrzygnięty w państwie zwykłego pobytu dziecka.
Czym jest bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie?
Art. 3 Konwencji uznaje uprowadzenie lub zatrzymanie za bezprawne, jeżeli narusza ono prawa do opieki przysługujące według prawa państwa, w którym dziecko miało miejsce stałego pobytu bezpośrednio przed zdarzeniem, oraz prawa te były faktycznie wykonywane albo byłyby wykonywane, gdyby nie doszło do uprowadzenia lub zatrzymania.
W praktyce pierwszym sporem bywa więc nie to, „kto ma rację jako rodzic”, lecz gdzie znajdowało się centrum życia dziecka tuż przed zmianą państwa i czy drugi rodzic miał prawnie chroniony udział w decyzjach dotyczących miejsca pobytu.
Dlaczego czas ma tak duże znaczenie?
Art. 12 przewiduje, że jeżeli postępowanie zostanie wszczęte przed upływem roku od bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, właściwy organ powinien zarządzić niezwłoczny powrót dziecka. Także po upływie roku powrót pozostaje zasadą, chyba że zostanie wykazane, że dziecko zadomowiło się już w nowym środowisku.
Nie oznacza to, że po roku „sprawa przepada”. Upływ czasu otwiera jednak dodatkowy obszar dowodowy, dlatego zwłoka może zmienić strukturę postępowania.
Wyjątki z art. 13 – nie są drugim procesem opiekuńczym
Sąd może odmówić powrotu m.in. gdy osoba sprzeciwiająca się powrotowi wykaże, że uprawniony rodzic faktycznie nie wykonywał prawa do pieczy, zgodził się na wyjazd lub później go zaakceptował, albo istnieje poważne ryzyko, że powrót narazi dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawi je w sytuacji nie do zniesienia.
Możliwa jest również odmowa, gdy dziecko sprzeciwia się powrotowi i osiągnęło taki wiek oraz stopień dojrzałości, że jego stanowisko powinno być uwzględnione. Są to wyjątki interpretowane w ramach celu Konwencji – nie blankietowe zaproszenie do porównania warunków życia u obojga rodziców.
Sprawa haska nie ustala, z kim dziecko ma mieszkać na zawsze
Art. 16 przewiduje, że po otrzymaniu informacji o bezprawnym uprowadzeniu lub zatrzymaniu organy państwa, do którego dziecko zostało zabrane, nie powinny rozstrzygać co do istoty prawa do opieki, dopóki nie zostanie rozstrzygnięta kwestia powrotu. Art. 19 dodatkowo przesądza, że samo postanowienie o powrocie nie jest rozstrzygnięciem o pieczy.
To jedna z najważniejszych rzeczy do zrozumienia przez rodziców: sąd może zarządzić powrót do państwa zwykłego pobytu, mimo że późniejsze postępowanie opiekuńcze zakończy się powierzeniem pieczy rodzicowi, który wcześniej dziecko wywiózł.
- dokumenty pokazujące miejsce zwykłego pobytu dziecka: szkołę, lekarza, zajęcia, mieszkanie, relacje rodzinne;
- orzeczenia i porozumienia dotyczące władzy rodzicielskiej oraz miejsca pobytu;
- korespondencję dotyczącą zgody na wyjazd, czasu jego trwania i planowanego powrotu;
- dowody rzeczywistego wykonywania pieczy przed wyjazdem;
- w razie powoływania art. 13 lit. b – konkretny materiał dotyczący poważnego ryzyka, a nie wyłącznie konfliktu rodziców;
- datę uprowadzenia lub początku bezprawnego zatrzymania oraz datę wszczęcia postępowania;
- materiał dotyczący stopnia integracji dziecka z nowym środowiskiem, jeżeli minął okres wskazany w art. 12.
Czy każde zagrożenie psychiczne blokuje powrót?
Nie. Art. 13 lit. b wymaga poważnego ryzyka szkody fizycznej lub psychicznej albo sytuacji nie do zniesienia. Zwykły stres związany z przeprowadzką, rozłąką z jednym z rodziców czy zmianą szkoły nie może automatycznie niweczyć mechanizmu Konwencji. Jednocześnie rzeczywista przemoc, poważne zagrożenie bezpieczeństwa albo inne wyjątkowe okoliczności wymagają pełnego zbadania.