Ślady DNA w procesie karnym – co naprawdę wynika z profilu genetycznego?
Dowód DNA bywa przedstawiany jako dowód niemal absolutny. To uproszczenie. Badanie genetyczne może bardzo silnie wspierać wniosek, że określona osoba jest źródłem materiału biologicznego, ale nie odpowiada automatycznie na pytania: kiedy ślad powstał, w jaki sposób został przeniesiony, czy ma związek z czynem i kto wykonał konkretną czynność.
Co ustala ekspert, a czego nie powinien ustalać za sąd?
Jeżeli rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych, art. 193 k.p.k. przewiduje zasięgnięcie opinii biegłego. W genetyce sądowej biegły może wypowiadać się o profilu DNA, zgodności cech, mieszaninie biologicznej, prawdopodobnym udziale określonej liczby osób czy statystycznej sile wyniku. Nie powinien natomiast zastępować sądu w odpowiedzi na pytanie, czy oskarżony popełnił przestępstwo.
To rozróżnienie jest kluczowe. Stwierdzenie, że profil osoby nie może zostać wykluczony jako składnik mieszaniny, nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że ta osoba dotykała przedmiotu podczas przestępstwa. Materiał biologiczny mógł znaleźć się tam wcześniej, później albo zostać przeniesiony pośrednio.
Mieszanina DNA to trudniejszy dowód niż profil jednego źródła
Współczesne techniki są bardzo czułe i potrafią ujawnić niewielkie ilości materiału, również tzw. touch DNA. Zwiększa to możliwości kryminalistyki, ale równocześnie zwiększa ryzyko ujawnienia mieszanin pochodzących od kilku osób. NIST wskazuje, że interpretację mogą komplikować m.in. mała ilość materiału, degradacja, liczba contributorów, allele drop-in i drop-out, artefakty laboratoryjne oraz nakładanie się alleli.
Im bardziej złożona mieszanina, tym ważniejsze jest poznanie metodologii laboratorium: progów analitycznych, sposobu określania liczby contributorów, walidacji używanego oprogramowania i przyjętych hipotez statystycznych.
Likelihood ratio nie jest prawdopodobieństwem winy
W nowoczesnej interpretacji mieszanin często stosuje się iloraz wiarygodności – likelihood ratio (LR). W uproszczeniu porównuje on, jak prawdopodobny byłby obserwowany wynik przy jednej hipotezie źródłowej względem hipotezy alternatywnej. Nie odpowiada jednak na pytanie: „jakie jest prawdopodobieństwo, że oskarżony jest winny?”.
Błąd polega na zamianie statystyki dotyczącej dowodu w statystykę dotyczącą osoby. Sąd powinien oceniać DNA łącznie z miejscem ujawnienia śladu, rodzajem przedmiotu, możliwością legalnego wcześniejszego kontaktu, chronologią i innymi dowodami.
Transfer, trwałość i znaczenie miejsca ujawnienia
DNA może być przenoszone bezpośrednio i pośrednio. Samo wykrycie DNA na przedmiocie nie dowodzi więc mechanizmu jego naniesienia. Inaczej ocenia się profil ujawniony we krwi na narzędziu, inaczej śladowe DNA na przedmiocie wielokrotnie dotykanym przez wiele osób.
Wartość dowodowa zależy też od kontekstu. Znalezienie profilu mieszkańca na klamce jego mieszkania ma inne znaczenie niż znalezienie jego krwi w miejscu, z którym nie miał legalnego związku. Genetyka odpowiada na pytania biologiczne i statystyczne; kryminalistyczna interpretacja wymaga połączenia ich z rekonstrukcją zdarzenia.
- gdzie dokładnie pobrano próbkę i kto zabezpieczał materiał;
- czy próbka była pojedyncza czy stanowiła mieszaninę oraz ilu contributorów przyjęto;
- czy ilość materiału była niska, zdegradowana lub podatna na efekty stochastyczne;
- jaką hipotezę przyjęto w obliczeniu LR i jaka była hipoteza alternatywna;
- czy laboratorium opisało możliwość transferu pośredniego i zanieczyszczenia;
- czy oprogramowanie probabilistyczne było zwalidowane dla danego typu mieszaniny;
- czy w aktach znajduje się pełna dokumentacja łańcucha zabezpieczenia próbki;
- czy wnioski biegłego pozostają na poziomie wiedzy specjalnej, czy wkraczają w ocenę winy.
Kiedy potrzebna jest opinia uzupełniająca?
Jeżeli opinia jest niepełna, niejasna albo zachodzi sprzeczność w niej samej lub między opiniami, art. 201 k.p.k. pozwala ponownie wezwać tych samych biegłych albo powołać innych. W sprawach genetycznych może to być zasadne, gdy brak informacji o parametrach mieszaniny, hipotezach statystycznych, walidacji metody lub znaczeniu transferu i trwałości śladu.